Het is bekend, steeds vaker gaat besluitvorming over ruimtelijke projecten onderuit op procedurele gronden. In politiek Den Haag wordt flink geroepen dat besluitvorming makkelijker moet worden.

De vraag is óf het wel anders kan. Het antwoord daarop is simpel. Het kan, maar dan moet de politieke besluitvormingscultuur wel veranderen. In de besluitvorming moet de maatschappelijke afweging centraal staan, niet de angst om op details afgeschoten te worden bij Raad van State. Daarom is het goed dat minister Eurlings van Verkeer aangeeft dat er iets moet gebeuren.

Probleem is dat Nederland erg vol is. Bij elke ruimtelijke ontwikkeling mensen zijn die er veel profijt bij hebben, maar dat er ook een klein gedeelte is dat er hinder van ondervindt. Het is aan de politiek ervoor te zorgen welke besluiten genomen worden met het oog op nationaal belang. Om tot goede besluiten te kunnen komen moet er naar veel aspecten worden gekeken, dit wordt onderbouwd door meerdere onderzoeken. Om er een paar te noemen: natuur, geluid, luchtkwaliteit, externe veiligheid, bodem, archeologie en water. Uit deze onderzoeken blijkt welke effecten er zijn. Bij de verdere politieke besluitvorming vindt, mede op grond van deze onderzoeken, de belangenafweging plaats.

Sinds eind jaren negentig wordt er in besluitvorming veel meer en veel dieper aandacht aan deze onderwerpen besteed, daarvoor waren er simpelweg geen goede regels of ontbrak politiek belang. Voor onderzoeksbureaus wordt het steeds lastiger goede onderzoeken te leveren, omdat veel onbekend is en er veel met aannames gewerkt moet worden. Over het algemeen kan wel gesteld worden dat onderzoeken kwalitatief voldoende zijn, maar dat er altijd punten overblijven voor discussie en interpretatie, de zogenaamde 5%-marge. Voor de besluitvorming op hoofdlijnen is dit meer dan genoeg, echter: het moet juridisch ook mogelijk zijn dit te doen.

Tot zover het ideale scenario: je onderzoekt verschillende aspecten, je weegt de verschillende belangen af, brengt in beeld of er aan wettelijke randvoorwaarden voldaan kan worden en tot slot neem je een weloverwogen besluit op hoofdlijnen. Vervolgens vindt detaillering plaats via vergunningverlening. Tegen het besluit blijft altijd weerstand bestaan, omdat je aan iemands achtertuin zit of er bijvoorbeeld zeldzame dieren in het geding zijn. Hiervoor heeft Nederland goede inspraakmogelijkheden.

Waarom ontstaan er dan nu nog zo vaak vertragingen door procedurele aspecten? Enerzijds doordat de politieke belangenafweging niet goed geweest is, anderzijds door die 5%-marge. Uitspraken van de Raad van State richten zich de laatste jaren steeds meer op details in onderzoeken die als grondslag hebben gediend voor de besluitvorming in hoofdlijnen en er wordt minder gekeken naar het algemeen belang van het project. Hiertoe wordt de Raad door de wetgever gedwongen (zorgvuldige afweging wordt gezien als dat de toekomst voor honderd procent voorspeld moet worden). Niet langer staat de hoofdlijn centraal, maar de details. Zo komen we niet verder.

Door deze werkwijze moeten alle aspecten tot in het extreme onderzocht worden. De gevolgen zijn dat de maatschappelijke kosten enorm zijn door dure, zeer gedetailleerde onderzoeken waarbij alle varianten van aannames doorgerekend worden. Dit leidt snel tot enkele jaren vertraging in ontwikkeling. Over alle details wordt vervolgens juridisch touw getrokken en de realisatie is nagenoeg onmogelijk geworden. Het spreekt voor zich dat dit niet werkbaar is.

Heel Nederland roept om snellere en effectievere besluitvorming, alleen kleine groepen 'weerstanders' gebruiken de details van onderzoeken om grote projecten tegen te houden. Hierdoor durven politici geen besluit te nemen of pas nadat zeer uitgebreide onderzoeken gedaan zijn. Hetzelfde geldt voor de rechtspraak. Besluiten worden vaak vernietigd omdat bepaalde details in onderzoek niet nader onderzocht zijn.

De oproep is dan ook deze. Sluit weer aan bij de lijn zoals deze in de besluitvorming bedacht is. Eerst besluitvorming in grote lijnen. Op grond van een gedegen afweging die voorbereid is door specialisten (zoals bijvoorbeeld een milieu-effectrapportage en vooronderzoeken) de keuze doen om een project door te laten gaan. Hierbij moet de politieke afweging plaatsvinden dat er weliswaar nadelige effecten zijn op bijvoorbeeld de luchtkwaliteit of natuur, maar dat andere belangen prevaleren. In de verdere besluitvorming (vergunningverlening) moeten dan de details ingevuld worden en moeten er in het geval dat er schade ontstaat afdoende mitigerende of compenserende maatregelen getroffen worden.

Laat de politieke bestuurders weer doen waar zij voor aangewezen zijn en waar zij ons voor vertegenwoordigen, namelijk het nemen van besluiten in algemeen belang. Hierbij moet de grote lijn centraal staan. Natuurlijk moet hierbij rekening gehouden worden met alle belangen, natuurlijk moet er voor gezorgd worden dat zij op grond van goede gegevens die afweging doen. Maar laat de politiek zich ook bewust zijn dat niet alles te voorspellen is en dat onderzoeken nooit de toekomst voor honderd procent zullen voorspellen en dit ook in de belangenafweging meenemen.

Het advies aan de commissie-Elverding, die in opdracht van Eurlings naar de versnelling van besluitvorming kijkt, is dan ook het volgende. Laat het aan de politiek over of de geleverde onderzoeken voldoende beeld bieden om een politieke afweging te maken, laat vervolgens de politiek besluiten welke maatregelen ter compensatie getroffen dienen te worden en beperk vervolgens de mogelijkheid om over details naar Raad van State te gaan door dit niet ontvankelijk voor beroep te maken. Alleen als er wezenlijke fouten in het onderzoek gemaakt zijn kan dit reden zijn voor ontvankelijk beroep.

We hebben ondertussen wel genoeg vertragingen gehad in projecten en we hebben snel behoefte aan nieuwe woningen, (snel-)wegen en hoogspanningslijnen. Laten we weer gaan bouwen!

Joos de Bakker, senior proceduremanager Omniplan