Met prikstokken en onder dreiging van tasers jagen vrouw en kinderen mij tweemaal per jaar het vliegtuig in naar een warm oord. Ter onderdrukking van de vlieg-angst, lees ik een boek en vergeet mijn omgeving tot we zijn geland.

Deze meivakantie was de bestemming het Griekse eiland Kefalonie en het boek ‘het ‘Pauperparadijs’ van Susanne Jansen, over de pogingen van de Nederlandse samenleving om twee sociale vraagstukken uit de 19e en begin 20ste eeuw onder controle te krijgen: armoede en landloperij. De inrichtingen in Veenhuizen speelden hierbij een centrale rol.

Johannes van den Bosch, de bedenker van ‘Veenhuizen’, was een hoge militair, die ook in ‘ons Indië’ had gediend. Hij ontwierp een plan om de armoede uit te roeien in Nederland (we hebben het over het begin van de 19e eeuw), waarbij de paupergezinnen uit de stad naar Drenthe zouden worden overgebracht. Daar konden de mannen werken op het land en zo geld verdienen. Uiteraard alles onder streng toezicht en volgens een leefstijl die zo ongeveer van uur tot uur was uitgestippeld. Op papier was het een prachtig plan. Ik citeer auteur Suzanne Jansen: ‘Als kind van de verlichting was hij (Van den Bosch) ervan overtuigd dat hij met gezonde arbeid, opvoeding en onderwijs de armen op een zedelijk hoger plan kon tillen, waarmee automatisch een einde kwam aan hun ellende’.

Vele arme gezinnen vertrokken naar de veenkoloniën in Drente en werden deel van de plannen van Van Den Bosch. Maar al gauw brak er opstand uit, omdat ook armen er niet van gediend zijn dat anderen bepalen hoe ze hun kinderen moeten opvoeden. En alcohol (armoede en alcohol hebben altijd een innige band gehad) was weliswaar verboden, maar daar wisten de arbeiders toch wel aan te komen. Het boek van Jansen laat zien hoe een prachtig ideaal niet tot werkelijkheid komt.

De reden van de mislukking? Eigenlijk dezelfde als bij zovele plannen. Het idee kan er op papier mooi uitzien, maar de praktijk is onvoorspelbaar en niet te vatten met papieren plannen. Natuurlijk was het psychologisch en sociologisch inzicht in het begin van de 19e eeuw nog niet zo groot als nu. Maar de wijze waarop toen werd omgegaan en gedacht over de arme medemens en de plannen die daar uit voortkwamen, is niet veel grover dan de wijze waarop we nu omgaan met armoedzaaiers van deze tijd, de Turken, Marokkanen en sommige groepen asielzoekers in Nederland. Bevooroordeeld, bevoogdend, en redenerend vanuit ons eigen gelijk.

Een eeuw later was Veenhuizen overgenomen door de Staat der Nederlanden en diende als ‘rijkswerkinrichting’ waar landlopers verplicht drie jaar te werk gesteld konden worden. Landloperij en armoede waren voor de oorlog hardnekkige problemen. Ondanks alle experimenten die meer dan een eeuw hebben geduurd in Veenhuizen, bleek de samenleving deze problemen niet te kunnen oplossen.

Wie boden dan wel de oplossing? De sociaal democraten en de nazi’s - bien etonnée de se trouver ensemble. De nazi’s hielden tijdens de bezetting alle landlopers aan die geen ausweiss hadden en deporteerden hen naar Duitsland, waar ze verplicht te werk werden gesteld. Daarmee was Nederland in een klap van de landlopers af. En de meest schrijnende vormen van armoede werden na de oorlog opgelost door de wetten van Drees, zoals de AOW, de WW en de Weduwe- en Wezenwet.

In het vliegtuig terug uit Kefalonië bestudeerde ik mijn medepassagiers: gebruinde, slanke mensen, jonge gezinnen met kinderen, oudere mensen. Een blanke doorsnee van de Nederlandse samenleving. De sociale verschillen waren alleen waarneembaar voor de goede verstaander: sommigen kochten hun broodjes bij de stewardessen, anderen hadden zelf brood meegenomen voor de lunch. Wat ontbrak waren Nederlanders van Turkse en Marokkaanse en andere exotische afkomst. De nieuwe paupers- en landlopers-klasse, voor wie de Nederlandse samenleving nog geen methode heeft gevonden om ze te laten integreren, zou je kunnen zeggen.

De Nazi-methode vinden we verwerpelijk, de Drees-oplossing is te begrotelijk. Ik ben benieuwd uit welke hoek de oplossing komt voor de ‘nieuwe armoedzaaiers’ in Nederland.

Paul Lensink