Nederland staat aan de vooravond van verschillende hervormingen. Het Tweede Kabinet Rutte gaat weer over tot het polderen met werkgevers- en werknemersorganisaties en met overheden en maatschappelijke instellingen. Ten aanzien van de maatschappelijke instellingen gaven de gebroeders Depla vorige week in een opiniërend artikel in de Volkskrant aan dat het nieuwe kabinet op dat vlak behoefte heeft aan een sterke bondgenoot. Beide gemeentebestuurders opteren daarbij voor de combinatie van de menselijke maat, macht voor mensen en betrokken bestuurders binnen het maatschappelijk middenveld, om langs deze weg de voorwaarden te scheppen voor dat krachtig bondgenootschap voor het kabinet.

Op grond van onze werk- en bestuurservaring zijn wij het op zich eens met de aandacht die de heren Depla vragen voor de menselijke maat. Wij menen dat juist nu nog veel fundamenteler als vertrekpunt gekozen moet worden voor de zelforganisatie van mensen. Dat past ook bij het accepteren van onze samenleving(en) als een complex systeem.

In dit licht bezien gaan we als een belangrijk hoofdproces de vergelijking met de zwermen vogels steeds beter met elkaar doorzien. Zwermen vogels vormen sociale netwerken, met een enorm vermogen tot zelforganisatie. Twee aspecten van eigenbelang en groepsbelang komen daarbij samen. Vlieg zo dicht mogelijk bij elkaar zodat je optimaal beschutting hebt (samenredzaamheid) en vlieg ver genoeg van elkaar om niet met de vleugels in elkaar te komen (zelfredzaamheid). In dat verband heeft prof. dr. ing. Geert Teisman een boeiende presentatie over het leidinggeven en organiseren in complexiteit. Leerzaam voor ons allemaal.

Het tweede hoofdproces dat we met elkaar nauwgezetter mogen koesteren raakt aan het versterken van de eigen identiteit van mensen, op basis van hun sociale interacties. In zijn recent uitgekomen boek ‘Identiteit’ schetst de Belgische psychoanalyticus Paul Verhaeghe dat mensen niet hun identiteit ontlenen aan hun brein, genen (of bezit), maar aan hun sociale interacties. Je wordt iemand via anderen. Wanneer dit achterwege blijft, ontstaat er onvermogen en onbehagen.

Wanneer we deze twee hoofdprocessen combineren zien wij het volgende beeld ontstaan:

Aanvullend op dit beeld willen wij nog aangeven dat volgens ons het onafhankelijkheidsdenken (‘ikzelf’) nu toe is aan de slag richting het wederkerigheidsdenken (‘ik en de ander’). Juist als dat van onderaf tussen mensen ontstaat en/of gefaciliteerd wordt, verdwijnt het afhankelijkheidsdenken (‘wie zorgt voor mij?’). Dan wordt waarschijnlijk tevens de basis gelegd voor een optelsom, in de richting van het duurzaamheidsdenken.

Wat zo eenvoudig lijkt in een plaatje, zal toch nog heel wat vergen aan anders denken en anders doen. Wij vinden het belangrijk dat op straat, in de buurt, in de vereniging en op het werk de zelforganisatie van mensen als vertrekpunt geldt. Dit vergt echt een hele andere omgang met elkaar. In dat kader gaan wat ons betreft bestuurders en werkgevers de beide hoofdprocessen op termijn vooral ondersteunen en waar nodig van meer diepgang voorzien. Het inzetten van de omslag naar het versterken van de menselijke maat ligt als ‘ boodschap’ nu in eerste instantie op het bord van de ‘nieuwe politiek’. En laat het maatschappelijk middenveld hier dan gauw op aansluiten.

Door Joost Spithoven en Jan Willem Zeelenberg

Joost Spithoven en Jan Willem Zeelenberg zijn beiden als organisatieadviseurs werkzaam bij overheidsinstellingen. Daarnaast bekleden zij nevenfuncties in het maatschappelijk middenveld.