Een complex begrip en dus is het de kunst om het tot haar eenvoud terug te voeren.

Ooit vond ik mijn oplossing voor dit vraagstuk in de archeologie:

We vinden allerlei ‘artefacten’ in de vorm van bijv. scherven (ofwel de effecten van het gedrag van mensen); Door veel van deze artefacten met elkaar te vergelijken ontdekken we hierin patronen omtrent de manier waarop het gemaakt is en de eisen waaraan het blijkbaar moest voldoen om ‘goed’ te zijn. M.a.w. de normen die blijkbaar vigerend waren om dingen te maken en dingen als ‘goed’ te beoordelen. Dit zijn patronen die zich ontwikkeld hebben en waarnaar mensen zich in hun activiteiten gingen richten. Als deze patronen maar eenmaal beklijven zijn ze ook het richtsnoer voor wat goed is en wat niet-goed is (dus wat wordt weggegooid of, waar het gedrag betreft, wordt afgestraft/afgeleerd).

Als je heel veel van deze artefacten nauwlettend bestudeerd –wat archeologen doen– zie je hierin niet alleen patronen omtrent de manier waarop ze zijn voortgebracht maar ontdek je ook ‘betekenisgeving’. Zeker als je verschillende artefacten naast elkaar kunt vergelijken wordt het steeds makkelijker om hieruit betekenisgeving af te leiden: ‘blijkbaar vond men het belangrijk om…’. Het lijkt alsof je inzicht krijgt in de waarde(n) die men aan de artefacten wilde meegeven en die de artefacten moesten weergeven.

Hoe meer archeologen vinden en kunnen vergelijken, hoe meer het hen in staat stelt om uitspraken te doen over wat mensen blijkbaar belangrijk vonden. Deze verzameling van uitingen, zeker in combinatie met andere vondsten op andere plaatsen en van andere tijden, stelt hen in staat om een ‘schets’ te geven van het wereldbeeld dat bijv. ‘de trechterbekermensen’ er op nahielden. Op deze wijze is ooit de theorie ontstaan dat de Germanen in hun bossen de heilige eik aanbaden, etc.

Dat betekent dat de archeoloog over niet meer beschikt dan effecten van menselijk gedrag in de vorm van artefacten als scherven, gereedschappen, wapens, graven, etc. Dat de archeoloog door meerdere vondsten patronen ontdekt die blijkbaar dominant waren. Dat de archeoloog ‘in’ al deze artefacten patronen ontdekt die duiden op een bepaalde betekenisgeving… een afbeelding van wat later blijkt een Godheid te zijn, e.d.

Vanuit deze betekenisgeving kan de archeoloog (veelal na jaren) in combinatie met veel andere vondsten op andere plaatsen etc. afleiden wat mogelijk het wereldbeeld van deze mensen geweest zou kunnen zijn. En dat noemen we Cultuur zoals bijv. de trechterbekercultuur…

Hierop ontwierp ik de ‘waardetrechter’ als verbeelding van wat cultuur is;

Vanuit een wereldbeeld, de manier waarop we naar de wereld kijken of wat Habermas noemde ‘je werkelijkheidsdefinitie’, leiden we waarden af. Dat wat we waardevol vinden, nastrevenswaardig vinden, etc…

Dit is wat we ‘werkelijkheid’ willen laten worden, wat we dus zichtbaar willen laten worden in de effecten van ons gedrag. Enerzijds omdat we "het nodig hebben" om aan alles een vorm te geven en anderzijds omdat we weten dat ons gedrag "alle kanten uit kan springen" formuleren we ‘piketpaaltjes voor ons gedrag’ m.a.w. normen. Dit samenstel en samenspel is wat we cultuur noemen.

Bijzonder is dat deze waardetrechter nooit zichtbaar is! Het is als een ijsberg:

We zien ‘boven water’ alleen gedrag en de effecten van het gedrag. Onder water bevinden zich de normen, de waarden en het wereldbeeld. De normen willen soms nog wel even boven water komen maar ook dan slechts gedeeltelijk!

Wat betekent dit voor de aanpak van een gewenste cultuurverandering?

Om te beginnen is het goed ons te realiseren dat een gewenste cultuurverandering meestal niet meer inhoudt dan de wens tot ander gedrag van mensen (anderen!) of nog scherper tot een ander effect van het gedrag van anderen.

Vaak zie je dan ook dat de zogenaamde ‘cultuurprogramma’s’ zich richten op dat wat de ijsberg ‘boven water’ laat zien: de effecten, het gedrag en een stukje van de normen. Dit bestaat dan meestal uit: mensen proberen te verleiden tot enthousiasme voor andere effecten; allerlei gedragstrainingen of aanscherping van de regels en procedures c.q. de normen.

Niets van dit alles werkt zonder de voorwaarde dat hierop voortdurend wordt gestuurd, gecorrigeerd en gecontroleerd immers dat wat de basis en de motor is van cultuur blijft onbesproken: namelijk het wereldbeeld en de waarden van waaruit mensen uiteindelijk opereren.

Mijn aanpak is dan ook NIET cultuurprogramma’s met gedragstrainingen, ‘afspraak is afspraak’-bijeenkomsten, etc. Mijn insteek is –zoals gelet op het voorgaande ook niet anders kan– met elkaar inzien dat het wereldbeeld verandert, dat onze waarden aan verandering onderhevig zijn, m.a.w. dialoog, bewustzijnsverbreding, inzicht verkrijgen en delen én dit leuk gaan vinden i.p.v. bedreigend. Hierop zijn programma’s te ontwikkelen, wat ook moet gebeuren maar een voorwaardelijke essentiële tool is leiderschap en voorbeeldgedrag.

De kernelementen in cultuurverandering zijn voor mij dus:

• Leiderschapsontwikkeling als kern van management development;
• Een lerende organisatie in directe relatie met de ‘buitenwereld’ laten ontstaan.

In de context van de status quo ontwerpen we hierop programma’s.

Maatwerk, grotendeels door deelnemers zelf gemaakt:

Wij Inspireren; Adviseren en faciliteren hierbij.

Zeelenberg²

Adviseurs voor mens en organisatie

Drs. Jan Willem Zeelenberg