Engeland stuurde voor de invoering van hun Wob drieduizend ambtenaren op cursus. Nederland heeft er per departement een handvol die weten hoe het zit. De Verenigde Staten geeft informatie die het Nederlandse ministerie van Defensie weigert ter verstrekken.

Met Zimbabwe heeft Nederland de langste beslistermijn ter wereld. Nederland lijkt meer op een bananenrepubliek dan op een modern westers land als het gaat om de openbaarheid. Dit treft de democratie recht in het hart. Zonder informatie kan de burger zich geen mening vormen, vindt er geen controle plaats en wordt de invloed van de burger ingeperkt.

De Wob functioneert niet naar behoren. Zo worden beslistermijnen ruimschoots overschreden, zelfs nadat die termijn na een wetswijziging vorig jaar oktober, verlengd werd naar 56 dagen, de langste beslistermijn ter wereld. Uit onze enquête onder Nederlandse onderzoeksjournalisten bleek dat het bij meer dan de helft langer dan 2 maanden duurde voor (een deel van) de gevraagde informatie kwam, bij een kwart duurde het zelfs langer dan een half jaar.

Een dwangsom moet ervoor zorgen dat verzoeken voortaan op tijd werden afgehandeld. Deze dwangsom is in de praktijk een papieren tijger: vaak blijkt dat ambtenaren er niet wakker van liggen. Verder krijgen journalisten te maken met afwijzingsgronden die vaak in de bezwaarprocedure of bij de rechtbank geen stand houden. Die afwijzingsgronden worden ervaren als lijdelijk verzet, soms zelfs als obstructie.

In de strijd om de openbaarheid is bij gemeenten - onder aanvoering van de VNG - een nieuw wapen gevonden: het heffen van leges. Een onnodig wapen, gezien de hoeveelheid voorlichters en de relatief geringe hoeveelheid Wob-verzoeken: 7 per 100.000 inwoners per jaar; in de VS is dit 70 keer meer. Het is overigens een achterhoedegevecht.

Niet alleen heeft de rechter in een eerste rechtszaak vastgesteld dat de Wob-leges niet mogen, een nieuw verdrag van de Raad van Europa bepaalt dat alleen de werkelijk gemaakte kosten van kopiëren en levering gefactureerd mogen worden, en dus geen leges. Nederland moet dit verdrag zo snel mogelijk tekenen.

Voormalig minister Ter Horst (PvdA) heeft dat steeds geweigerd, we verwachten beter van de nieuwe minister. Daarmee wordt een fout van de Tweede Kamer goedgemaakt: die regelde alleen een gratis Wob-verzoek bij de centrale overheid. De Wob moet worden herzien. Democratie kan niet zonder openbaarheid. In documenten staat de formele bestuurlijke waarheid. Voor journalisten en burgers onmisbaar om handelen en beleid van hun bestuur te analyseren en te toetsen.

Noorwegen dient als voorbeeld: daar staan alle openbare documenten keurig op internet en zijn die ook via internet opvraagbaar. Openbare besturen moeten documenten ook actief openbaar maken. Dat scheelt in ieder geval veel verzoeken. De beslistermijn moet worden verkort. Een onafhankelijke waakhond moet in de gaten houden of de overheid haar plichten nakomt. Nederland heeft in verhouding met andere landen, zeer weinig Wob-ambtenaren.

Als de helft van alle overheidsvoorlichters wordt omgeschoold tot ‘openbaarheidsambtenaar’ verlaten we ook de staart van de Wob-ranglijst waar we naast landen staan met een slechte reputatie. Dit leger aan openbaarheidsambtenaren kan verzoeken snel en deskundig afhandelen en zorgen dat alle documenten gewoon op internet te vinden zijn.

Anneke Verbraeken, namens de werkgroep Wob van de Vereniging van Onderzoeksjournalisten in Vlaanderen en Nederland (VVOJ), Anneke Verbraeken