De laatste jaren is er sprake van een ware hausse aan toekomstvisies van gemeenten. Momenteel hebben 95 van de 418 gemeenten een toekomstvisie. Meer dan tien gemeenten ontwikkelen er momenteel een. Meestal gaat het initiatief uit van het college van B en W, vaak vanuit de burgemeester. Iets minder dan de helft van de visietrajecten wordt binnen een jaar afgerond. Het merendeel van de visietrajecten kost niet meer dan 50 duizend euro. Toch waren er ook relatief kostbare projecten van boven de 100 duizend euro, met twee uitschieters van boven de 200 duizend euro. 

Er is veel debat over nut en noodzaak van een integrale toekomstvisie. Zeker nu er moet worden bezuinigd. Zo schrapte Wageningen onlangs het budget voor een toekomstvisie. In Werkendam woedt een hevige discussie binnen de PvdA-fractie: ‘We hebben geen behoefte aan papieren tijgers.’ Er zijn ook tegenstemmen: ‘Een integrale toekomstvisie is voor veel gemeenten écht het antwoord om uit impasses te raken’, stelt burgemeester Jan Baas (PvdA) van Enkhuizen.

Om politieke consensus te bereiken, beschrijven de meeste toekomstvisies de toekomstige samenleving als een optelsom van politieke wenselijkheden. Liefst vindt het hele politieke spectrum wel iets van zijn gading in de toekomstvisie terug. Vaak wordt niet alleen een bruisende, maar ook een sociaal verbonden, veilige en duurzame gemeente geschetst, waar burgers zich thuis en met elkaar verbonden voelen en het gemeentebestuur optimaal ten dienste van de burgers staat. Daarmee gaan veel gemeentelijke toekomstvisies in de richting van een maatschappelijke utopie: een gedroomde samenleving zonder conflict.

Dit utopische wensbeeld moet voor jaren als kader dienen voor het beleid van de gemeente. Besturen draait echter om keuzes maken. Geen wonder dus dat na politieke verschuivingen of onverwachte gebeurtenissen de toekomstvisie in de la verdwijnt!

De grootste meerwaarde van toekomstvisies is een verbeterde samenwerking tussen het lokaal bestuur en actoren in de samenleving. Interessant is om met alle partijen - burgers, verenigingen, MKB, ambtenaren, politici et cetera - de kansen en trade-offs binnen de gemeente te herkennen en te bespreken. Dit is binnen visietrajecten geen vanzelfsprekendheid. Dure participatiebijeenkomsten, waarbij het aantal ambtenaren het aantal burgers overtreft zijn geen uitzondering.

Slechts enkele gemeenten lukt het visietrajecten te gebruiken om de regiefunctie van het lokaal bestuur te verkennen en te versterken. De toekomstvisie van de gemeente Borne is in dit kader een lichtend voorbeeld. Tachtig organisaties werden aangeschreven om deel te nemen in de projectorganisatie. Twintig afgezanten van deze organisaties - winkeliers, bewonersorganisaties, woningcorporaties - leidden het visietraject. De gemeente was als facilitator een van de partijen.

Op basis van gesprekken met bewoners werden vier verschillende toekomstscenario’s opgesteld. In een stemming onder bewoners, met een opkomst van 25 procent, werd een scenario gekozen dat de visie ‘Borne 2030’ vormt. Het project was met Barcelona en Portugal genomineerd voor de European Public Sector Award 2011! Waar een kleine gemeente groot in kan zijn.

Ruben Polderman is werkzaam bij Futureconsult. Hij verrichtte het eerste onderzoek naar toekomstvisies bij Nederlandse gemeenten. De resultaten van het onderzoek zijn gepubliceerd in het boek ‘De voorstelbare toekomst’, uitgegeven door STT.