De klassieke liberale staatsopvatting geeft de staat zo nodig ruime bevoegdheden, zij het in een beperkt domein. De staatsopvatting is echter positief omdat ze noodzakelijk is voor economische en burgerlijke vrijheden. Als daarvoor de zwaardmacht nodig is, stringente regelgeving of eigen taakvervulling, het zij zo.

Deze staatsopvatting hoef niet op gespannen te staan met Rutte’s begrijpelijke pleidooi voor een fikse sanering van de overheidsfi nanciën. Immers, door de negatieve economische ontwikkeling mist het Rijk sinds 2008 structureel een procent of vijf belastingontvangsten (zo’n 30 miljard), terwijl de uitgaven gewoon zijn doorgegaan.

De klassieke liberale staatsopvatting en de bezuinigingsnoodzaak maken een coalitie van VVD en links niet principieel onmogelijk. Zoals werkgevers en werknemers jaarlijks vanuit verschillende vertrekposities afspraken weten te maken over arbeidsvoorwaarden, arbeidsomstandigheden en pensioenhervormingen, zo moeten links en rechts daar ook politiek uit kunnen komen. Met een beetje economische groei en de bereidheid van Cohen wat eerder om te buigen, moet dat mogelijk worden.

De andere, jongere traditie waaraan de VVD schatplichtig is en waar Rutte uit put, kan worden gekenmerkt als de neoliberale staatsopvatting. In deze opvatting is de staat niet zozeer een noodzakelijk kwaad maar gewoon een kwaad, dat waar mogelijk vervangen moet worden door de markt. Arrangementen voor ziekte, scholing, zorg en veiligheid moet de staat niet organiseren, maar de burgers zelf. Het is het neo-liberale denken van Frits Bolkestein, en Chicago-economen als Milton Friedman en FED-voorzitter Alan Greenspan. Zij stonden op hun beurt onder invloed van filosofe en publiciste Ayn Rand.

De boeken van deze uit Rusland gevluchte joodse denker zijn hier nauwelijks bekend, maar hebben velen in de VS diep geraakt. Haar afkeer van de staat, gebaseerd op haar ervaringen in communistisch Rusland zijn te begrijpen, maar haar denken is bijna extreem te noemen. Niet zozeer verkleining van de staat is haar streven, liefst vernietiging van tot de staat behorende instituties is haar oogmerk. Een radicale breuk met het verleden is volgens Rand nodig om een nieuw, beter begin te maken. Shocktherapie kortom.

Neoliberalen beogen beëindiging van publieke arrangementen als ziektewet, WAO, zorgverzekeringen, AOW en pensioen. Wie dat niet zelf wil of kan afdekken, kan vrijwillig een verzekering sluiten of spaarrekening openen bij concurrerende marktpartijen. Rutte en de VVD zijn nu aan zet. Worden alleen de uitgaven van de staat of wordt de staat zelf onderwerp van beleid?