Ondernemers die geen controleerbare bedrijfsinformatie uit het buitenland kunnen leveren voor een integriteitstoets, krijgen voorlopig geen vergunning. Minister Hirsch Ballin (Justitie, CDA) wil zo’n tussenvorm tussen weigeren en verstrekken juridisch mogelijk maken. ‘Een Bibob- onderzoek is voor de aanvrager niet vrijblijvend. Hij moet er aan meewerken dat de benodigde gegevens boven water komen.’

Dat zegt hij naar aanleiding van het onderzoek van Binnenlands Bestuur en Trouw over de werking van de Wet Bibob. Gemeenten mogen op basis van die wet de integriteit screenen van ondernemers die een vergunning aanvragen of inschrijven op een opdracht van de overheid. In de praktijk lopen gemeentebesturen echter vaak aan tegen het ontbreken van gegevens uit het buitenland, zo blijkt uit het onderzoek. Het lukt gemeenten en het Landelijk Bureau Bibob vaak niet om snel te checken of een buitenlandse rechtspersoon volledig in de haak is en of een ondernemer in een ander land wellicht een strafblad heeft.

Daardoor komen gemeenten, die bij het verstrekken van vergunningen gebonden zijn aan termijnen, in de knoei, zo is een veelgehoorde klacht. ‘Dan zouden we dus kunnen zeggen: zolang we die informatie niet hebben geven we geen vergunning en leggen we de procedure tijdelijk stil. We concluderen dan dat er “enig gevaar” is vanwege het ontbreken van transparantie ten aanzien van in Verweggistan gevestigde rechtspersonen’, aldus minister Hirsch Ballin.

Verplaatsen

Hij reageert daarmee op de handelwijze van de gemeente Utrecht die onlangs een voorlopige vergunning heeft verstrekt omdat de benodigde informatie nog niet boven water was. Hirsch Ballin: ‘Een voorlopige vergunning is geen alternatief voor het verbeteren van de termijnen. Liever voorlopig géén vergunning dan voorlopig wèl een vergunning’.

Collega-minister Ter Horst (Binnenlandse Zaken, PvdA) kondigde eind vorig jaar al aan dat de Bibob-toets ook toepasbaar wordt op bedrijven die niet vergunningplichtig zijn, zoals belwinkels en avondkappers. ‘Zo’n belwinkel die ogenschijnlijk geen klanten heeft en toch een hoge omzet, moeten we kunnen screenen’, vindt Ter Horst. Bij een negatieve uitkomst moet zo’n bedrijf gesloten kunnen worden, net zoals woningen nu al kunnen worden dichtgespijkerd waar wordt gedeald of waar overlast wordt veroorzaakt.

Volgens beide voor Bibob verantwoordelijke ministers is het ‘van belang dat alle gemeenten deze wet actief toepassen. Anders bestaat de kans dat de criminaliteit zich verplaatst naar kleinere gemeenten’. Uit het onderzoek van Binnenlands Bestuur en Trouw blijkt dat tweederde van de gemeenten, vooral de kleinere, de Wet Bibob amper toepassen. ‘Misschien is dat omdat er in de grote steden meer criminaliteit is, misschien omdat er meer deskundigheid en ambtelijke capaciteit is. Of misschien zijn beide veronderstellingen waar’, aldus Ter Horst.

Maar kleinere gemeenten moeten de wet wel actiever toepassen, beseffen de ministers. ‘Het is duidelijk dat het aantal adviesaanvragen omhoog moet.’ Aan het einde van deze kabinetsperiode moet er jaarlijks vijfhonderd maal advies worden gevraagd aan het Landelijk Bureau, zo is het streven. In 2008 gebeurde dat 267 maal (plus 34 aanvullende adviezen). Bij inwerkingtreding van de wet ging het kabinet nog uit van zo’n duizend adviesaanvragen per jaar.

Sneller

Het Landelijk Bureau moet dan wel sneller over de brug komen, erkennen de bewindslieden, al is er volgens hen inmiddels wel wat verbeterd. In de eerste helft van dit jaar werd 55 procent van de adviezen op tijd geleverd; 45 procent dus nog steeds niet, tot aanhoudende ergernis van veel gemeenten. Onder meer door de bestanden van achttien verschillende instanties waar mogelijk digitaal te koppelen moet het allemaal vlotter kunnen, hopen Ter Horst en Hirsch Ballin.

Verplichtstellen van de Bibobscreening vinden de ministers geen goed idee. ‘Het goede van dit instrument is juist dat het het bewustzijn vergroot onder gemeenten dat criminelen ook binnen hún grenzen actief kunnen zijn’, stelt Ter Horst. Hirsch Ballin: ‘Verplichtstellen gaat ten koste van die alertheid.’ De tien RIEC’s (regionale informatie- en expertisecentra) die volgend jaar allemaal operationeel moeten zijn, kunnen de gemeenten helpen hun expertise te vergroten. Bovendien kunnen ze ondersteunen bij het aanvragen van een Bibob-advies aan het Landelijk Bureau.

De RIEC’s kunnen ook werken met gesloten bronnen als justitieregisters, is het plan. ‘Maar ze gaan zelf géén Bibob-adviezen geven. Ze nemen niet de taak over van het Landelijk Bureau’, verzekert Hirsch Ballin.

Wolfsen: ‘Bibob overal toepassen’
‘Het Bibob-instrument werkt pas optimaal als het in heel Nederland wordt toegepast’, zegt de Utrechtse burgemeester Aleid Wolfsen. ‘Als kleinere gemeenten zeggen: we hebben de expertise of de tijd niet, dan vind ik dat heel spijtig. Het is verspilde energie als wij erg ons best doen om witwassen tegen te gaan en de ondernemer naar de buurgemeente gaat. Dat zeggen ze soms zelfs in gesprekken: jullie willen toch graag mooie horeca in de stad? Als jullie te moeilijk doen, kunnen we heus wel ergens anders terecht.’ Utrecht heeft wel eens een buurgemeente getipt dat een geweigerde ondernemer wilde uitwijken. Wolfsen is dan ook voorstander van een landelijke database, beheerd door het Landelijk Bureau Bibob. ‘Ongeveer zoals het nu is geregeld rond de Verklaring omtrent Gedrag. Een gemeente moet het Landelijk Bureau gewoon even snel kunnen mailen: is meneer X bij jullie al bekend?’

Het grootste probleem vindt Wolfsen dat het Landelijk Bureau veel te lang doet over een advies. Utrecht heeft daarom onlangs zelfs een voorlopige vergunning verleend. ‘We hebben gezegd: weet dat de Bibob-procedure nog loopt. We kunnen de vergunning ook weer intrekken. We ontraden u om grote investeringen te doen.’ Ook hekelt Wolfsen doorzichtige kerstboom-constructies van bv’s. ‘Het bestuur van een rechtspersoon mag niet bestaan uit louter andere rechtspersonen. Daar moet minstens één natuurlijk persoon van vlees en bloed in zitten.’

Aboutaleb: ‘Lichte en zware Bibob’
‘Zorgelijk’, zo reageert de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb. ‘Het is een slechte zaak als de ene gemeente de teugels aanhaalt en de buurgemeente denkt: so what? Maar dit heeft ook te maken met de Wet Bibob zelf. Die is vrij gecompliceerd en het kost veel menskracht. Ik kan me best voorstellen dat een kleine gemeente zegt: laat maar. Dit moet de minister te denken geven of het zo wel verder moet.’

Volgens Aboutaleb zit de oplossing voor een deel in twee soorten Bibob-toetsen, een lichte en een zware variant. De eerste volstaat voor bijvoorbeeld een café, terwijl een verdergaande toetsing gepast is voor grotere projecten waar veel geld mee is gemoeid. ‘Daarnaast moeten gemeenten ook naar zichzelf kijken en meer samenwerken. Dat kan best, ook op het gebied van Bibob, als je de zaken maar goed mandateert. In Veiligheidsregio’s gebeurt dat ook rond de aansturing van politie, ambulance en brandweer.’ Het aanleggen van een database met ondernemers met een negatief Bibob-advies, vindt Aboutaleb een stap te ver. ‘Lastig, enkel op grond van vermoedens dat er iets niet in de haak is. Zo’n database gaat dan toch al snel in de richting van een zwarte lijst.’

De Bibob-procedures moeten wel worden gestroomlijnd, vindt Aboutaleb. ‘Uit mijn tijd als Amsterdamse wethouder Sociale Zaken weet ik dat nieuwe bijstandscliënten vroeger vragenlijsten kregen met meer dan honderd vragen. Later bleek dat zestien goedgerichte vragen voldoende waren voor een eerste toetsing. Ook in Bibob-vragenlijsten kom je soms ridicule elementen tegen. Je moet binnen vier weken tot een eerste voorlopig oordeel kunnen komen.’ In hoeverre er in de regio Rotterdam sprake is van een waterbed- effect, weet Aboutaleb niet. ‘Ik vind pas dat er sprake is van een waterbed-effect als een ondernemer die hier is afgewezen elders wordt toegelaten. Proberen mag hij het elders gerust, dat noem ik hooguit shoppen. Dat gebeurt ook op basis van bijvoorbeeld grondprijs.’

Cohen: ‘ Malafide ondernemers wegpesten’
‘Wat ze in Amstelveen doen? Daar vind ik niets van. Ik vind alleen iets van wat we in Amsterdam doen’, zegt de Amsterdamse burgemeester Job Cohen over buurgemeente Amstelveen die de Wet Bibob amper gebruikt. Met het gevaar dat malafide ondernemers naar Amstelveen trekken om daar hun zaken op te zetten. Cohen vraagt zich af of die criminelen wel naar de buren willen, ‘want het liefst blijven ze in Amsterdam’.

Toch merkt Amsterdam wel dat ‘bijvoorbeeld sommige escortbedrijven hier niet meer zijn, maar waar ze naartoe zijn gegaan, weten we niet’. Als we malafide ondernemers hier wegpesten, en ze gedwongen worden naar een andere plaats te gaan, dan is dat al een nuttig effect. En die andere gemeente komt dan heus wel in het geweer en hangt hier aan de bel, ook Amstelveen. Alkmaar en Haarlem hebben dit ook al gedaan.’ In die gevallen vraagt Amsterdam via het OM om het plaatselijke parket te tippen, die dan de gemeente weer tipt om een onderzoek te starten bij het Landelijk Bureau.

‘Veel meer last’ heeft Cohen van het feit dat buitenlandse connecties van ondernemers moeilijk in kaart zijn te brengen. ‘Het is goed om dat in Europees verband weer eens aan de orde te stellen.’ Bedrijfsgegevens uit belastingparadijzen of obscure republieken zijn soms moeilijk boven water te krijgen. Maar zelfs een buitenlands strafblad van een ondernemer is niet altijd zomaar op te vragen. Het voorstel van minister Hirsch Ballin om voorlopig geen vergunning af te geven als er onvoldoende informatie uit het buitenland komt, vindt Cohen ‘hartstikke mooi, omdat dit tegemoet zou komen aan ons probleem’. Tegelijkertijd voorziet Cohen complicaties. ‘De facto is dit natuurlijk gewoon het weigeren van een vergunning. Je stuurt een aanvrager namelijk het bos in, je vraagt hem iets wat hij misschien niet kan leveren. Een bonafide ondernemer krijgt dan wellicht zijn vergunning niet omdat een overheid ergens in een ver land geen informatie geeft. Al met al lijkt het meer TBS dan gevangenisstraf.’