Dit zijn enkele van de thema’s die cultuurhistoricus en publicist Thomas von der Dunk aansnijdt in Regels zijn voor de dommen, een bundeling van zestien essays over zowel binnenlandse politieke onderwerpen als internationale vraagstukken.

Vaak scherpzinnig, met verrassende inzichten - zij het dat die zich vaker voordoen in de bijdragen over internationale kwesties dan in de beschouwingen over Nederland - en goed geschreven, al wil de auteur soms zoveel kwijt in één zin, dat de lezer daarbij over hinderlijke tangconstructies moet springen.

Waartoe het blindelings najagen van het marktdenken binnen belangrijke maatschappelijke sectoren in de afgelopen paar decennia heeft geleid, laat Von der Dunk zien in een bijdrage over ‘de maatschappelijke onderneming als misverstand’. Marktgoeroes zien het graag anders, maar het lijdt geen twijfel dat een ziekenhuis of een school niet te vergelijken is met een echt particulier bedrijf.

Zo zijn en blijven de inkomsten grotendeels afkomstig uit de collectieve sector; van echte concurrentie is geen sprake, terwijl de meeste mensen de deskundigheid missen om over kwaliteitsverschillen van de geleverde diensten te oordelen; bovendien bestaan daar geen objectieve maatstaven voor. Dat laatste vloeit voort uit het feit dat de kwaliteit van het ‘product’ mede afhankelijk is van de inzet van de ‘klant’ - je hoort de auteur tandenknarsen bij het gebruik van dit modieuze idioom.

Het getamboereer op ‘output’ maakt van kwaliteit kwantiteit, en de zogenaamde concurrentie in het maatschappelijk ondernemen zorgt eerder voor een verslechtering dan voor een verbetering van de kwaliteit - lage slagingspercentages bij tentamens zijn ongunstig voor de concurrentiepositie van de faculteit en brengen de Haagse geldstroom in gevaar, weet Von der Dunk uit eigen ervaring.

Hij ziet echter langzaamaan het besef weer doorbreken dat niet alles van waarde in het leven kwantificeerbaar is en dat winstcijfers niet in alle sectoren van de samenleving zaligmakend zijn. Maar om dat proces te laten slagen, is meer politieke moed en macht nodig dan het afgelopen decennium is betoond. En dat is nog niet zo makkelijk, want macht wordt in Nederland veel minder openlijk geetaleerd dan in veel andere Europese landen, meent Von der Dunk.

‘Wie ben ik dat ik dit mag doen?’, vroeg koningin Juliana zich ooit in het openbaar af. Die vraag zal niet zo gauw opkomen bij de Franse president Sarkozy. Het gelijkheidsbeginsel van de democratie leidt er in Nederland toe dat leiding en hiërarchie al snel in een kwade reuk staan. Sarkozy is de onbetwiste regeringschef, Balkenende de primus inter pares van een coalitiekabinet.

Barry van Heijningen is redacteur van Binnenlands Bestuur

Thomas von der Dunk; Regels zijn voor de dommen. Essays over politiek en maatschappij, Van Gennep, Amsterdam, 2010, ISBN 9789055154845, 310 pagina’s, € 19,90.