of 59180 LinkedIn

De donkere kant van burgerparticipatie

Een veelgehoord geluid is dat de representatieve democratie niet meer voldoet aan de eisen van de moderne tijd. Burgers moeten op andere manieren kunnen meedenken en -praten, en institutionele veranderingen zijn dringend noodzakelijk. Zo wordt  gepleit voor experimenten met lokale burgerparticipatie en voor aanpassingen van het lokale kiesstelsel. Bij het vormgeven van experimenten moet volgens hoogleraar Gerards goed worden stilgestaan bij de mogelijk nadelige consequenties voor bijvoorbeeld minderheden en grondrechten.

Aan de doe-democratie kleven veel nadelige consequenties voor onder andere minderheden en de grondrechten. In een essay in Binnenlands Bestuur waarschuwt de Utrechtse hoogleraar Janneke Gerards voor die vaak onbelichte gevolgen.

Een veelgehoord geluid is dat de representatieve democratie niet meer voldoet aan de eisen van de moderne tijd. Burgers moeten op andere manieren kunnen meedenken en -praten, en institutionele veranderingen zijn dringend noodzakelijk. Zo wordt  gepleit voor experimenten met lokale burgerparticipatie en voor aanpassingen van het lokale kiesstelsel. Bij het vormgeven van experimenten moet volgens hoogleraar Gerards goed worden stilgestaan bij de mogelijk nadelige consequenties voor bijvoorbeeld minderheden en grondrechten.

Het is volgens haar belangrijk om te beseffen dat nieuwe vormen van actieve burgerparticipatie schaduwzijden kunnen hebben. ‘Om daarvoor oplossingen te kunnen vinden, is wel nodig te weten welke dat dan zijn’, stelt ze. De afgelopen jaren is er groot enthousiasme ontstaan voor wat wel de ‘doe-democratie’ wordt genoemd. Het gaat dan om gevallen waarin mensen samen afspraken maken over de behartiging van een gemeenschappelijk of collectief belang. Zo kunnen de bewoners van een appartementencomplex besluiten de gemeenschappelijke binnentuin om te vormen tot een moestuin, die ze samen gaan onderhouden. Of ze kunnen een paar auto’s kopen die iedereen mag gebruiken.

Discriminatie
Die voorbeelden hebben gemeen dat het gaat om het regelen van vraagstukken en diensten op een gemeenschappelijk niveau, zonder dat de overheid er rechtstreeks mee te maken heeft. ‘Het zal de overheid immers weinig kunnen schelen als je als bewonersgroep besluit een auto te gaan delen, zolang je de wegenbelasting maar betaalt en zelf een oplossing vindt als iemand tegen een paaltje is gereden. Het is om die reden dat we kunnen spreken van autonome besluitvormingsvelden – het gaat om velden waarop mensen, zonder inmenging door de overheid, beslissingen nemen over het behartigen van hun gezamenlijke belangen’, aldus Gerards.

Het probleem is volgens haar dat er in de deeleconomie en de doe-democratie spanningen kunnen ontstaan als het gaat om de bescherming van grondrechten. ‘Zo is intussen gebleken dat Airbnb heel wat grondrechtenproblemen oplevert, nog los van de problemen van afnemende sociale cohesie en overlast. Zo blijkt het verhuurmechanisme van Airbnb te leiden tot behoorlijk wat discriminatie. Het verhuren of huren van appartementen is bijvoorbeeld moeilijker of duurder voor mensen met een typisch islamitische naam of een profielfoto waaruit een buitenlandse afkomst blijkt.’

Dat is vooral een probleem nu via autonome besluitvormingsvelden steeds meer maatschappelijke goederen worden aangeboden en het steeds vaker gaat om goederen die belangrijk zijn voor onze samenleving. ‘Ieders gelijkheid, menselijke waardigheid, vrijheid en autonomie moet worden gerespecteerd, ongeacht de manier waarop gedrag wordt gereguleerd en ongeacht de verantwoordelijkheidsverdeling. Als iemands toegang tot zorg dreigt te worden afgesneden omdat hij zijn bijdrage aan het wijkfonds niet betaalt, of als iemand geen gebruik mag maken van de moestuin als gevolg van uitsluitingsgedrag door de appartementsbewoners, dan is dat nog steeds problematisch, ook al gaat het hier om zelfgeorganiseerde velden’, aldus Gerards.

Afrekencultuur
Ook aan de verschuiving van het klassieke vertegenwoordigende systeem naar een grote diversiteit van modaliteiten voor inspraak, besluitvorming en verantwoording kleven nadelen. ‘De ontwikkeling naar een verantwoordingsdemocratie kan versimpeld worden beschreven als die naar een afrekencultuur. We zien bijvoorbeeld steeds vaker dat referenda worden gebruikt om een rem te zetten op besluiten die – vaak na uitvoerige deliberatie – tot stand zijn gekomen via het vertegenwoordigende systeem’, stelt Gerards. ‘Maar als het gaat om grondrechtenbescherming is deze verschuiving in de richting van afrekenen en directe democratie lang niet altijd gunstig. Vaak pakt deze vorm van besluitvorming vooral positief uit voor mensen die behoren tot de blanke, niet-islamitische en relatief welvarende meerderheid. Minderheden en minderheidsopvattingen zijn veel minder gebaat bij deze vorm van besluitvorming, net als bescherming van grondrechten. Denk bijvoorbeeld maar aan de Zwitserse voorstem voor een minarettenverbod en het tegengaan van ‘massa-immigratie’ of denk aan de afwijzende referenda over abortusrechten of rechten voor koppels van gelijk geslacht. Het verschuiven van de focus van deliberatie en inhoudelijk overleg voorafgaand aan besluitvorming, naar afrekenen achteraf, heeft dus een schaduwzijde.’

G1000
Bij andere participatieve processen, zoals burgertoppen of de G1000  mag volgens haar evenmin worden onderschat dat er risico’s bestaan voor de grondrechten, en dan vooral voor die van minderheidsgroepen of kwetsbare groepen – variërend van etnische minderheden en vluchtelingen tot laaggeletterden of mensen in een sociaal-economisch kwetsbare positie. Zij worden zeker niet altijd vanzelfsprekend betrokken’, aldus Gerards. ‘Er zijn allerlei subtiele en minder subtiele mechanismen die maken dat zij zich minder gemakkelijk uitspreken en hun belangen minder goed kunnen vertegenwoordigen. De sterkere meerderheden houden op hun beurt niet vanzelfsprekend rekening met de belangen van anderen.’

De hoogleraar vindt dat het nodig is om te investeren in manieren om grondrechten en rechtsstatelijke waarden effectief te beschermen. Een deel van de oplossing zou gevonden kunnen worden in meer hybride en flexibele rechtsvormen, waarbij de Staat belangrijke verantwoordelijkheden tot grondrechtenbescherming oplegt aan private actoren. Daardoor zou al beter recht worden gedaan aan de diffuse en veelzijdige werkelijkheid waarin grondrechtenvraagstukken zich tegenwoordig voordoen.

Op een soortgelijke manier moet er volgens haar bij experimenten voor burgerparticipatie voor worden gezorgd dat deliberatie en pluralisme, inclusiviteit en nuance worden gegarandeerd en dat ‘checks and balances’ worden ingebouwd die respect voor minderheden en aandacht voor grondrechten garanderen.

Lees het volledige essay in Binnenlands Bestuur nr. 11 van deze week (inlog)

Verstuur dit artikel naar Google+

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reactie op dit bericht

Door Vadim (Marketing bij CitizenLab) op
Ik vind de titel ongelukkig gekozen aangezien we niet erg diep gaan in de verschillende vormen van burgerparticipatie. Het gaat in dit artikel m.i. om hacks die bedacht worden naast de overheid, terwijl de meeste burgerparticipatie initiatieven vanuit of - ten minste - met de lokale overheid worden geïnitieerd. Zo hebben wij bij www.citizenlab.co (CitizenLab) een digitaal platform gecreeërd die de belangrijke taak van burgerparticipatie voor de administratie van gemeenten en steden verlicht enerzijds en de inclusie van verschillende bevolkingsgroepen vergroot anderzijds. We trachten hiermee burgers en overheden dichter bij elkaar te brengen waarbij de gemeente kan gebruik maken van de collectieve intelligentie van haar inwoners en de burger zelf een meer transparante besluitvorming kan ervaren. Benieuwd wat het standpunt van de auteur hier over is?
Door Keijzer op
@Wendy. Hou het zuiver en heb het niet over verplicht vrijwilligerswerk. Verplicht en vrijwillig bijten elkaar!

De glijdende schaal wordt ook vaak aangevoerd om zaken te blokkeren. Wie een diploma van onderwijsassistent heeft, zit gebakken. Die kan met het tekort aan leerkrachten zo aan de slag. Althans ik lees dat er gigantische tekorten zijn. Wat anders is, of het nodige geld er is om de klassen met huidige aantal kinderen met diverse beperkingen, aan te kunnen. Dat is een begrotingskwestie voor Den Haag.

Verplichte participatie zou voor iedereen moeten gelden die een inkomen krijgt van de gemeenschap om daarmee iets terug te doen voor die gemeenschap, mits gezondheid dat toelaat uiteraard. Het zou irreëel zijn om dan niet rekening te houden met de capaciteiten van de betreffende persoon als er keuze is tussen ongeschoold werk of niet. Als dan een school iemand kan krijgen met de nodige capaciteiten, vind ik dit niet verkeerd, mits de school geen budget heeft voor een betaalde kracht, of een betaalde kracht niet kan vinden, of er sprake is van een heel korte overbruggingsperiode.

Voor bedrijven is het lang niet altijd aantrekkelijk om mensen stage te laten lopen. Die hanteren ook een beleid van niet meer mensen in dienst, dan strikt nodig. Iemand inwerken kost tijd. Dat probleem doet zich al voor bij vrijwilligersorganisaties, die met te krap mensen het werk doen. Vanmiddag nog meegemaakt toen ik met iemand meeging. Die persoon (jong volwassen) is slechtziend en loopt met een blindenstok. Een oogziekte die steeds verder achteruit gaat. Die zou met iedereen onmiddellijk willen ruilen die redelijk gezond is en klaagt over verplicht moeten participeren als tegenprestatie voor een uitkering! Dit type mensen vallen helemaal tussen wal en schip. Zelfs voor vrijwilligerswerk.


Door wendy op
U wil maar niet zien dat al dat (al of niet verplichte ) vrijwilligerswerk een glijdende schaal is. Doorstromen naar wat dat dan als al dat werk door vrijwilligers wordt gedaan? Werkzoekenden worden op een presenteerblaadje gratis aangeleverd aan werkgevers, allemaal onder het mom van werkritme en werkervaring opdoen. iOok bij commerciele bedrijven zoals AH.Ik ben ook leesmoeder geweest en doe nog steeds vrijwilligerswerk maar zelfs klassenassistenten worden nu al vervangen door verplicht vrijwilligers. Daar sta je dan als jongere met je diploma klassenassistent op zak. En zo zijn er vele voorbeelden.In mijn vrijwilligerswerk zal ik er voor waken geen enkele betaalde baan te verdringen. En als er dan verplicht geparticipeerd moet worden, dan ook iedereen en niet alleen mensen die de pech hebben toch al niet mee te kunnen doen vanwege gebrek aan geld omdat er onvoldoende werk is.
Door doeterniettoe (-) op
Beetje vreemd artikel dat verschillende onderwerpen door elkaar heen mengt terwijl mogelijke oplossingen voor alle onderwerpen van toepassing zouden zijn.
Bij die oplossingen staat dan opeens ook: "Een deel van de oplossing zou gevonden kunnen worden in meer hybride en flexibele rechtsvormen, waarbij de Staat belangrijke verantwoordelijkheden tot grondrechtenbescherming oplegt aan private actoren.".

Dit is best wel absurd: als het in de wet staat is iedereen verplicht hieraan te voldoen. Je hoeft dus niets op te leggen. Wat je wel moet doen: handhaven. Zolang dat niet wordt opgepakt blijf je al die problemen houden.
Maar laat precies dat een probleem in Nederland zijn.
Door Keijzer op
@Wendy Zo vies als het nu vaak op straat en in het groen is, wordt dan een dure kostenpost voor gemeente. Zo kunt u leesmoeders ook wel afschaffen. De overheid moet die maar betalen. Eigenlijk alle vrijwilligersorganisaties, die al zeer moeilijk geschikte mensen kunnen vinden, zijn overbodig? De overheid moet wat die doen aan algemeen nut maar betalen als gemeentelijk werknemer? Dan zal er niet veel overblijven van de gemeentelijke potjes voor bijzondere bijstand en andere sociale potjes.

Het is heel goed om werkritme te houden om bepaalde gemeentelijke taken in een vorm te gieten voor verplichte participatie. Dan kan het als doorstroming dienen. Met het in dienst nemen zitten allerlei verplichtingen daan, die door andere werkgevers nu ook als een hobbel gezien worden, om mensen tijdelijk in te huren, laat staan voor vast.

Op het platteland stellen ze uw vraag niet en is het volkomen vanzelfsprekend dat bewoners indien nodig hun eigen woonomgeving wat bijhouden.

Sneeuwruimen voor je deur is o.a. feitelijk een gemeentelijke verordening, maar daar zijn geen sancties op. Dus buiten het platteland doet bijna geen hond dat.

Al met al hecht u weinig waarde lijkt het aan burgerschap.
Door Anne Michiels van Kessenich (beleidsmedewerker) op
Dat verantwoordingsdemocratie automatisch een afrekendemocratie zou worden, is een gevaarlijke en onjuiste versimpeling. Het is zaak om wat preciezer te duiden waar in het politiek proces de handeling "verantwoording geven" allemaal plaatsvindt. Een goede verantwoording vindt minstens 2 maal plaats. Verantwoorden is in de allereerste plaats het nemen van besluiten op basis van een lokale overweging van aanvaardbaarheid, in plaats van besluitvorming onder verwijzing naar vaste wettelijke normen, of staande afspraken. Je vraagt met andere woorden per geval of er voldoende draagvlak is. Verantwoorden vindt als tweede ook plaats als evaluatie. Evaluatie, ook van dingen die verkeerd zijn uitgepakt, hoeft echter helemaal geen afrekenen te zijn. Als je tijdens de fase van het nemen van het besluit open bent geweest over de mogelijke nadelen en een eerlijke analyse hebt durven geven van de risico's die er aan elk relevant besluit kleven, dan hoeft een individuele bestuurder niets nagedragen te worden. Het te nemen besluit is immers genomen op basis van het eerlijk wegen van de voor en nadelen.

Het is jammer als verantwoorden door een verkeerde beeldvorming een slechte naam krijgt. Deze vorm van open besluitvorming tot leidt grotere dynamiek en responsiviteit in onze manier van besluitvorming, dringend nodig nu zoveel burgers zich niet meer herkennen in de manier waarop besluitvorming nu plaatsvindt.
Door wendy op
@keijzer. Natuurlijk is er niets mis met dit werk. Daarom zou het ook normaal betaald moeten worden en niet tot verplicht vrijwilligerswerk worden gedegradeerd onder het mom van burgerparticipatie of tegenprestatie.
Door Keijzer op
@Wendy Waar slaat dat in Hemelsnaam op? De meeste lopen of rijden gewoon voorbij als u het goed leest.

Het zal mij trouwens verder een rotzorg zijn wat gedacht wordt door voorbijgangers als ik aan het opruimen ben.

Er zijn vrijwilligers, die ook uit veiligheidsoverwegingen zoiets moeten dragen. Dat is min of meer georganiseerd vrijwilligerswerk. Vanwege verzekeringstechnische redenen wellicht. Dat zou ook kunnen lijken op straftaken. Wat maakt u daar een punt van zeg!

Wat is er trouwens mis met dit schoonmaken van de openbare ruimte? Mensen die het vuilnis ophalen moeten van u dan ook maar eruit zien als iemand met een straftaak?
Wie de woningen schoonhoudt ook maar? Wat is dat voor een neerkijken bij u op zeer nodig en nuttig werk?
Door wendy op
@keijzer, ik zou zeggen trek een hesje aan zodat u er uitziet als een taakgestrafte en ga uw gang. Want dat is wat u ook wil voor mensen waar geen betaald werk meer voor is. En zij mogen in uw ogen wel als taakgestrafte rondlopen en met de nek aangekeken worden? Ze zijn werkzoekend en verdienen betaald werk, geen taakstraf of verplicht vrijwilligerswerk. Hou toch op met die burgerparticipatie, die niet meer is dan een bezuiniging en nog meer betaalde banen aan de onderkant verdringt. En die de burger de indruk moet geven dat ze mogen (moeten) meepraten of meedoen.
Door Keijzer op
@Door over schaduw kanten gesproken op 11 juni 2017 12:06

Tjonge, dit is heftig allemaal. Ik wens uw dochter heel veel sterkte toe en haar ouders uiteraard ook.

Daarbij de overheid veel wijsheid en vooral lef toegewenst om eens De Logica te volgen. Dat je alle macht niet onder een dak kunt plaatsen, zonder kritische externe ogen.

De Tweede Kamer besluit ook niet om zichzelf op te heffen, zodat het kabinet alle macht heeft. Met de decentralisatie heeft de Tweede Kamer en Eerste Kamer, dat wel op Gemeentelijk niveau gedaan!

Kamerleden, heb eens de moed om te doen wat uw taak is en dat is zonder last of ruggenspraak u uit te spreken. Hernieuw dat versnipperde en bureaucratische Zorglandschap met een pilot op zijn minst om die 3 punten hieronder (Sociaal Incasso Bureau, Zorg coördinator naast de huisarts in de wijk en kleine wooneenheden in de wijk voor kwetsbare burgers) in het leven te roepen. Wiens belangen zijn zo groot dat systematisch je tegen dovemans oren praat?

We kunnen als lijdzame burgers vast weer verwachten dat u wacht op een rapport (de zoveelste die gaat over wanprestaties met enorme negatieve gevolgen voor doelgroepen) over de decentralisatie. Daar weer heel lang over debatteren en ieder voor de camera's denkt daarmee zichzelf goed te profileren. Het eindresultaat is: ieder drinkt een glas, doet een plas en alles blijft zoals het was.

De ongelukkige stappen m.b.t. EU en Euro, met alle crises daarna als gevolg - en waar we nog lang niet uit zijn - kenmerken eigenlijk de erosie van die niet meer democratische structuren en als gevolg daarvan de erosie m.b.t. vertrouwen van de burgers in wat heet representatieve volksvertegenwoordiging. Dit systeem omvat in totaal nog geen 300.000 leden van alle politieke partijen opgeteld en is verworden tot een particratie en fractiecratie. Het parlement is hun speelkamer, om elkaar dwars te zitten. Ongetwijfeld zullen er nog wel heel wat zijn die nobele ideeën hadden, maar het systeem slokt hen op. Een kwetsbaar systeem, die door politieke partijen zelf, kwetsbaar en krakkemikkig is gemaakt. Dat zie je in Zorgland, jammerlijk genoeg, eveneens!