of 59142 LinkedIn

Wordt het een tweestrijd tussen VVD en PVV?

Het Nederlandse politieke stelsel draait door.

Vijf vragen over de Tweede Kamerverkiezingen, vijf weken voor 15 maart

Vijf weken voor de verkiezingen, nu de campagne op stoom komt, geef ik mijn persoonlijke visie op de electorale strijd tot 15 maart. Ik maak een voorlopige balans op door vijf vragen op te werpen en te beantwoorden. Op basis van de I&O-peilingen en eerdere onderzoeken en ervaringen.  

 

1. Hoeveel kiezers zweven nog?

2. Normaal. Doen. Hoe moet dat?

3. Wordt het een tweestrijd tussen VVD en PVV?

4. Wie wordt de grootste op links? (vrijdag 10 februari)

5. Welke partij gaat de verkiezingen winnen? (vrijdag 10 februari)

3. Wordt het een tweestrijd tussen VVD en PVV?

Half oktober stelde hoogleraar politicologie Tom van der Meer (UvA) deze vraag op blogsite Stukroodvlees en hij gaf het volgende antwoord: “Nou, nee. Dat is hoogst onwaarschijnlijk. Zo’n tweestrijd zou bokkensprongen vergen van alle hoofdrolspelers: de partijen en de media en de kiezers.”

 

Maar eerlijk gezegd, we hebben het afgelopen jaar wel gekkere bokkensprongen gezien. Het begint er toch wel heel sterk op te lijken dat de strijd om de eerste plaats wél zal gaan tussen PVV en VVD. In de I&O-peiling gaan PVV en VVD al enige tijd samen aan kop, waarbij ze stuivertje wisselen om de eerste plaats. Dit beeld zien we ook in de andere peilingen, al verschillen ze met name voor de PVV sterk (van 23 tot 35 zetels). De nummer drie volgt op afstand: minder dan 20 zetels voor D66, CDA of GroenLinks.

 

Waarom zou zo’n tweestrijd tussen PVV en VVD niet kunnen plaatsvinden? Volgens Van der Meer kan dat onder andere niet omdat de twee partijen geen natuurlijke tegenhangers zijn. Voor een succesvolle tweestrijd moeten partijen zich volgens hem kunnen opstellen als elkaars tegenpolen. De VVD is economisch uitgesproken rechts, terwijl de PVV volgens Van der Meer niet echt links is.

“De partij van Wilders maakt regelmatig gebruik van linkse retoriek, maar stemt in de Tweede Kamer vaker als een rechtse partij.”

 

Dat mag zo zijn, maar dat hebben de PVV-stemmers niet of nauwelijks in de gaten. Sterker nog, in de ogen van veel kiezers is de PVV de beschermer van de verzorgingsstaat. Immigratie, integratie, veiligheid en normen & waarden zijn weliswaar de belangrijkste thema’s voor de PVV-achterban, maar daarna volgt de gezondheidszorg. En het is interessant om te zien hoe vaak deze thema’s met elkaar vermengd worden. Lees bijvoorbeeld dit citaat van een PVV-stemmer: 

 

“Ik stem PVV omdat de PVV in mijn ogen staat voor Nederlanders eerst, terwijl het nu vluchtelingen eerst is. Ik vind het niet normaal dat vluchtelingen van alles krijgen, huurhuizen, terwijl Nederlanders daarvoor 12 jaar op een wachtlijst moeten staan. Inboedel en geld om opleidingen te doen...terwijl de Nederlanders die ziek zijn aan hun lot worden overgelaten. Gedwongen worden om te werken en geen geld krijgen voor omscholing of wat dan ook. Terwijl dat de mensen zijn die Nederland opgebouwd hebben.”

 

De manier waarop de PVV in de Tweede Kamer het initiatief van Hugo Borst en Carin Gaemers om de ouderenzorg niet langer te politiseren naar zich toe trok, is illustratief voor hoe SP, PvdA en GroenLinks zich de kaas van het brood laten eten. In het manifest van Borst en Gaemers wordt opgeroepen te stoppen met het “politiseren van verpleeghuiszorg” en om “goede zorg voor alle kwetsbare ouderen in verpleegtehuizen te waarborgen”. Het lukte PVV-Kamerlid Fleur Agema om voorafgaand aan het debat een motie over het manifest aan te kondigen. Agema sprak bij het debat vooral schande van het beleid, vertrok en kwam niet meer terug. De andere partijen knarsetandend achterlatend. Maar zij ondertekenden de PVV-motie wel. Ook de PvdA, die zich had voorgenomen dat nooit meer te doen.

 

Dat de PVV in 2010 de verdergaande marktwerking in de zorg gedoogde (en dus mogelijk maakte) klopt. Dat ze bij de gedoogconstructie-onderhandelingen de eis dat de AOW op 65 jaar zou blijven als eerste liet vallen klopt ook. Maar in de beeldvorming is de PVV de partij die opkomt voor behoud van de verzorgingsstaat, of – in de woorden van een van haar kiezers: “… de enige partij momenteel die opkomt voor de belangen voor de lage inkomens en luistert wat er mis gaat in onze samenleving.

 

Een tweede argument van Tom van der Meer waarom een tweestrijd tussen PVV en VVD niet logisch is, is dat kiezers trouw zijn aan een coherent blok van partijen. Van der Meer:

“De Nederlandse kiezer is namelijk niet wispelturig, maar trouw aan een redelijk consistente keuzeset, een blok van twee à drie partijen die inhoudelijk op elkaar lijken. De strategische stem – die veroorzaakt dat de politieke strijd een tweestrijd wordt – vindt volgens hem plaats binnen het economisch linkse blok (PvdA, SP, GroenLinks) en het economisch rechtse blok (VVD, PVV, CDA). D66 wisselde kiezers uit met beide blokken.” 

 

Deze analyse gaat grotendeels ook voor de verkiezingen in 2017 op. Ook nu gaat de strijd op rechts vooral tussen VVD, PVV, CDA en D66. D66 staat sociaaleconomisch iets rechts van het midden, maar is sociaal-cultureel progressief. Vandaar dat de partij van Pechtold voor zowel links- als rechts-progressieve kiezers in aanmerking komt. Maar liefst een kwart van de VVD-stemmers en 14 procent van de CDA-stemmers overweegt ook D66. Ook ChristenUnie, 50 Plus, SGP, VNL en Forum voor Democratie komen in aanmerking op rechts.

 

Maar Van der Meer stelt vervolgens dat – omdat PVV en VVD inhoudelijk te veel op elkaar lijken – zij niet kunnen fungeren als “drakendoder”, waarmee hij de partij bedoelt die de grootste kan worden en die daarmee kan voorkomen dat zijn tegenhanger uit het andere blok de grootste wordt. Zoals de PvdA de ‘draak’ VVD leek te kunnen doden in 2012 en een deel van de primaire SP-kiezers om deze reden voor de PvdA kozen.  Zo fungeerde de VVD op rechts als drakendoder met de PvdA in de rol van draak. Dat is een logische redenering als je rationeel naar de inhoudelijke programma’s en het stemgedrag in de Tweede Kamer kijkt en er vanuit gaat dat de kiezers hun afwegingen rationeel maken. Dat doen ze echter niet. Zoals we ook hebben gezien bij de Brexit en de Amerikaanse presidentsverkiezingen stemmen kiezers soms tegen hun (objectief gezien) eigenbelang in. Bovendien weten kiezers niet alles.

 

Van der Meer stelt dat kiezers tamelijk consistent zijn in hun opvattingen. Ook dat klopt. Maar wat er aan het veranderen is, is dat de culturele dimensie (internationaal versus nationaal of progressief versus conservatief) op dit moment dominanter is dan de sociaaleconomische (links-rechts) dimensie. Daarnaast schuift de PVV – in ieder geval in de beeldvorming – op naar links. Hiermee belandt de PVV in het linksonder kwadrant, het “links-conservatieve kwadrant”, waar zich zo’n 40 procent van de kiezers bevindt en waar eigenlijk geen partijpolitiek aanbod voor is. SP en PvdA zouden dit gat kunnen vullen, maar zijn daarvoor te progressief. Te internationaal georiënteerd, te multi-culti, te veel begaan met de vluchtelingen die hun heil zoeken in ons land. En de PvdA is ook nog eens te pro-EU. In de ogen van de links-conservatieve kiezers.

 

Afbeelding

* Deze figuur komt voort uit eerder onderzoek, onder andere onderzoek (2010) gebruikt voor mijn boek Gedoogdemocratie en een herhaling van dit onderzoek eind 2016. De cijfers en posities zijn handmatig ingevuld en zijn bij benadering.

 

PvdA-leider Lodewijk Asscher doet met het begrip progressief patriotisme een poging er iets tegenover te zetten: vaderlandsliefde gebaseerd op progressieve waarden. Een diverse maatschappij, waar men om geaccepteerd te worden de ander moet accepteren. Maar ik vrees dat dit niet is wat de links-conservatieve kiezers bedoelen.

 

De SP heeft onder Jan Marijnissen een aantal schijnbewegingen in deze richting gemaakt. In de jaren tachtig schreven de socialisten het rapport Gastarbeid en kapitaal, waarin de rol van gastarbeiders en het gevaar van de islam in Nederland werden benoemd. De partij trok de conclusie dat tot dan toe geen duidelijk immigratiebeleid was gevoerd. “Gastarbeiders” moesten een duidelijke keuze maken: kies voor Nederland of keer terug naar het land van herkomst. Voor dit laatste zou de Nederlandse staat een premie van 75.000 gulden moeten betalen. De premie kwam al gauw te boek als “oprotpremie”, waardoor de partij op haar schreden terugkwam. Hoewel de SP kritisch is en blijft op de Europese Unie en Oost-Europese arbeiders, is men in het vluchtelingen- en islamdebat uitgesproken progressief.

 

Het politieke stelsel draait door: rechtsom

De derde linkse partij – GroenLinks – was altijd al progressief en internationaal georiënteerd en is dat ook in 2017, waarbij de partij van Klaver zelfs een nog iets linkser programma (sociaaleconomisch) heeft dan onder Femke Halsema en Jolande Sap. Met als resultaat dat drie linkse partijen (SP, PvdA en GroenLinks) zich programmatisch dicht bij elkaar in het progressieve kwadrant bevinden, het links-conservatieve kwadrant braak achterlatend.

Eigenlijk lijkt het hele Nederlandse politieke stelsel een draai rechtsom te maken: D66 is opgeschoven van links-progressief naar rechts-progressief. De VVD maakt – in ieder geval in verkiezingstijd – een beweging richting rechts-conservatisme.  Waar zich ook het CDA – eveneens een voormalig internationaal georiënteerde partij – bevindt. De leemte die linksonder is ontstaan wordt handig gevuld door de PVV, met haar anti-immigratie, anti-EU en pro-verzorgingsstaat standpunten. Met dank aan Mark Rutte, die de PVV “linkser dan de SP” noemt.

 

We hebben dus te maken met een links-conservatief gepercipieerde PVV. En daar tegenover met een VVD die sociaaleconomisch rechts is. De VVD probeert zich conservatief te positioneren, maar is in de regeringspraktijk toch nog behoorlijk internationaal, pro-EU en sober maar humaan in asielzaken opereert. De ideologische afstand tussen VVD en PVV is dus groot genoeg om ons op te kunnen maken voor een tweestrijd tussen PVV en VVD. De VVD kan naar strategische stemmen vissen van primaire CDA- en D66-stemmers. En als de nek-aan-nek-race in het voordeel van de PVV lijkt uit te vallen, kunnen ook sommige PvdA-, ChristenUnie- of zelfs GroenLinks-stemmers Mark Rutte nog wel eens aan een meerderheid willen helpen.

 

De PVV heeft de VVD al van flink wat kiezers beroofd en kan in de strategische strijd stemmen weghalen bij 50 Plus en SP. En dan is er ook nog een groep kiezers die het niet weet of nu uitkomt bij (relatief) nieuwe protestpartijen als de Partij voor de Dieren, VNL, Forum voor Democratie, GeenPeil of Nieuwe Wegen.

 

We leven in tijden waarin dingen gebeuren die we nog niet eerder zagen. Eigenlijk zijn het niet zulke gekke bokkensprongen als we weten dat – zoals gezegd – maar liefst 40 procent van de kiezers zich in het links-conservatieve kwadrant bevindt en maar zo’n 10 procent in het rechts-progressieve kwadrant. Terwijl dit kwadrant – het internationaal georiënteerde, neoliberale kwadrant – het regeringsbeleid van de afgelopen twee decennia vertegenwoordigt. Een groot deel van de kiezers is dit neoliberale beleid meer dan zat. Als ze zeggen dat ze niet gehoord worden is dat niet geheel uit de lucht gegrepen. Nog maar eens de PVV-er uit Amsterdam-Noord:

“Grote bedrijven krijgen enorm veel macht. Het gaat ten koste van de consument. De burger heeft betaald en we gaan gewoon zo verder. Ik zou haast blij zijn als er een soort burgeroorlog komt. Er schijnt overal geld voor te zijn behalve voor de mensen die dit land opgebouwd hebben.”

 

I&O Research publiceert nog politieke peilingen op:

  • Woensdag 15 februari
  • Woensdag 1 maart
  • Woensdag 8 maart
  • Dinsdag 14 maart: slotpeiling 

 

Blijf op de hoogte van onze peilingen via:

Internet: www.ioresearch.nl/home/nieuws

Twitter: @peterkanne1 / @ienoresearch

Verstuur dit artikel naar Google+

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Contactgegevens

AfbeeldingI&O Research 
Postbus 563

7500 AN  Enschede

T (053) 48 25 000
www.ienoresearch.nl 
info@ioresearch.nl

Meer nieuws

AGENDA

Onze bloggers

I&O Research 20 jaar: verleden, ontwikkeling, heden & toekomst. Bekijk hieronder de film

Afbeelding

Blijf op de hoogte!

Meld u nu aan voor onze nieuwsbrief en blijf op de hoogte van het nieuws in de branche en bij I&O Research ...

 

Klik hier