Wanneer lokale ambtenaren of bestuurders bij de uitoefening van hun beroep over de schreef gaan, kan een gemeente zich voor bijstand wenden tot een keur aan in integriteitsschendingen gespecialiseerde bureaus. Forensische accountants en recherchebureaus, die deze markt traditioneel bedienen, kregen ruim twee jaar geleden concurrentie van het Bureau Integriteit Nederlandse Gemeenten, kortweg Bing. 

Directeur is de voormalige politieman Emile Kolthoff, die van KPMG Integrity afkomstig is. 'De oprichting is een initiatief van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten', zegt Kolthoff in de lobby van een stijlvol Haags hotel. 'Uit een evaluatie van de Vrije Universiteit, die rond 2002 plaatsvond, is gebleken dat de oprichting van Bureau Integriteit door de gemeente Amsterdam aantoonbaar effect had op het gedrag van ambtenaren. Ik herinner me dat we bij KPMG bang waren dat de publicatie van dit onderzoek voor alle grote steden aanleiding zou zijn om zelf zo'n bureau te beginnen. Maar terwijl er wel vraag was naar advies en onderzoek, bleek dat gemeenten ervoor terugschrikken om een enorm apparaat op te tuigen.' 

De grote commerciële bureaus waren volgens Kolthoff voor gemeenten echter een steeds minder aantrekkelijk alternatief. Na het schandaal rond Enron in de Verenigde Staten en de imagoschade die KPMG in Nederland opliep door de Peper-affaire, stegen met het zogeheten risicoregime voor het bureau de prijzen. Kolthoff: 'Zo hebben de grote bureaus zichzelf de markt uit geprezen.' 

Onder het genot van een kopje koffie met Ralph Pans, directeur van de koepelorganisatie van gemeenten VNG, werd het idee geboren om een landelijk integriteitsbureau voor gemeenten op te richten. Kolthoff en een KPMG-collega voerden tijdens dit onderonsje aan dat er een organisatie zou moeten komen die over specifieke kennis beschikt van de cultuur en de regels bij de overheid. Kolthoff: 'Dus geen bureau dat de ene dag bij Shell en de andere dag bij de gemeente Bussum over de vloer komt. Dat sprak Pans aan.' 

Gemeenten moeten betalen voor de diensten van Bing, maar erg commercieel opereert het bureau niet. 'Als we op uitnodiging van een gemeentebestuur een paar uur komen praten over een integriteitsprobleem, sturen we geen rekening. Dat soort gesprekken zien we als service.’ 

Huilen

Een belangrijk onderdeel van het werk van het bureau is advies, training en coaching van medewerkers. Op het eerste gezicht lijkt Bing op dit terrein weinig toegevoegde waarde te kunnen leveren, er zijn immers gespecialiseerde bureaus die al jaren trainingen voor personeel organiseren. 

Kolthoff ziet dat echter anders. ‘Neem dilemmatrainingen. Het grijze gebied verkennen is nuttig, maar mijn ervaring is dat ambtenaren over het algemeen best weten wat wel of niet mag. Minstens zo belangrijk is de vraag wat je als ambtenaar moet dóen als er iets niet deugt. De clubs die op morele oordeelsvorming trainen, laten dat terrein braak liggen. Ik zal een voorbeeld geven. Ik trainde laatst een secretaressenpool van een ministerie. Het ging om oudere, ervaren secretaresses, die voor moeilijke klussen uitgeleend werden aan beleidsambtenaren. Die vrouwen werden echt honds bejegend. Afgebekt, als oud vuil behandeld. Nu moeten ze daar in eerste instantie zelf de mensen voor wie ze werken op aanspreken en daarna pas naar hun chef stappen. Maar daar kwam het nooit van: “Dat doe ik niet, want hij is de baas en de kans is groot dat ik emotioneel word.” De doelstelling van onze training was vervolgens heel praktisch: hoe spreek ik iemand aan zonder te gaan huilen?’

Bing heeft de afgelopen jaren op verzoek van gemeenten geregeld gemeten hoe het met de integriteitsbeleving van medewerkers is gesteld. Dat gebeurt via een online-onderzoek dat in samenwerking met de Vrije Universiteit is ontwikkeld. 'Wat we redelijk vaak tegenkomen, is intimidatie van ambtenaren door bestuurders. Het ongeoorloofd gebruik van communicatiemiddelen scoort eveneens hoog. Dan gaat het om bezoek aan ongewenste sites of om mensen die bijvoorbeeld te veel tijd op Funda of vakantiesites doorbrengen. Ook privégebruik van de telefoon van de baas en pesten op de werkvloer scoren hoog.' Geregeld worden 'de kantjes eraf lopen', 'onzorgvuldig omgaan met vertrouwelijke informatie' en 'ongeoorloofd ziekmelden' gesignaleerd. Corruptie en seksuele intimidatie bungelen ergens onderaan de lijst van punten waar ambtenaren zich over beklagen. 

Veroordeling 

Naast advies en coaching, doet Bing in opdracht van gemeenten onderzoek naar misstanden. Zeventig procent van de omzet behaalt het bureau uit deze onderzoeken. 'We hebben daarbij niet meer bevoegdheden dan een gewone burger. Maar in zekere zin - en dat is misschien een gevaarlijke uitspraak voor een oud-politieman - hebben we meer mogelijkheden dan de politie. Dat komt omdat we in een arbeidsrechtelijke context werken. Onze opdrachtgever kan een ambtenaar verplichten mee te werken aan het onderzoek.' 

Dat laatste verhoudt zich echter slecht met het zwijgrecht tijdens een strafrechtelijk onderzoek, waartoe een rapport van Bing kan leiden. 'Zodra we in de sfeer van strafrechtelijk onderzoek komen, zijn we roomser dan de paus', zegt Kolthoff. 'Dan zeggen we tegen ambtenaren dat ze niet hoeven mee te werken aan hun eigen veroordeling, wijzen ze op mogelijke consequenties en op de mogelijkheid een raadsman te raadplegen.' Op de vraag of het acht personeelsleden tellende bureau eventueel achtervolgingen inzet of geheime camera-opnamen maakt, zoals sommige particuliere recherchebureaus doen, verschijnt een glimlach op Kolthoffs gezicht. 'Nee. We zijn meer een academische club die dossiers en open bronnen onderzoekt en interviews afneemt. Wij informeren de betrokkenen altijd als een onderzoek wordt ingesteld. Opdrachtgevers hebben geen invloed op onze conclusies. Dat proberen ze soms wel, maar we houden ons strikt aan ons onderzoeksprotocol en dat staat dit niet toe.' 

Vrijheid 

'Het zwaartepunt is de afgelopen jaren verschoven van fraude naar corruptie en belangenverstrengeling', zegt Kolthoff over de aard van integriteitsschendingen. 'De gelegenheid om fraude te plegen, is minder geworden, want er wordt tegenwoordig scherp op gelet. Corruptie en belangenverstrengeling zijn nog steeds niet voor elkaar. Het gaat vaak om betrekkelijk kleine zaken, maar toch. Zo'n 95 procent van onze onderzoeken heeft te maken met onroerend goed, bestemmingsplannen en vergunningen.' 

Bestuurders zijn iets vaker dan ambtenaren onderwerp van onderzoek. Dat is opmerkelijk, want van de eerste categorie zijn er veel minder. 'Dat komt doordat de feitelijke macht bij hen ligt. Ze hebben meer vrijheid dan ambtenaren en meer speelruimte om deals te maken. Dat hoort bij hun functie, maar soms schieten ze daar behoorlijk in door.' Namen en rugnummers noemen, kan Kolthoff niet, maar hij wil wel in zijn algemeenheid aangeven welke misstappen van bestuurders op het bord van het bureau belanden. 

'We hebben bijvoorbeeld onderzoek gedaan naar een wethouder die privézaken regelde met aannemers waar de gemeente zaken mee deed. Ja, die regelde heel plat een dakkapelletje voor zichzelf. Verder hebben we gezien dat bestuurders uit electorale overwegingen toezeggingen deden het bestemmingsplan te wijzigen.' Soms heeft onderzoek van Bing verstrekkende gevolgen voor de betrokkene. Het bureau deed in opdracht van de gemeente Schermer onderzoek naar een wethouder die burgers aanzette tot investeringen in zijn eigen dubieuze bv. 'Hij is dit jaar veroordeeld tot dertig maanden gevangenisstraf wegens oplichting.'