of 59250 LinkedIn

'Op weg naar een totalitair systeem'

Hans Bekkers 8 reacties
De Crisis- en Herstelwet is de zoveelste aantasting van zowel de individuele autonomie, als die van de provincies en gemeenten. 'We staan erbij en kijken ernaar dat Den Haag steeds meer bij overheidsbevel regeert', zegt hoogleraar Twan Tak.

Een waarschuwing vooraf: vrolijk zal het deze ochtend niet worden. ‘Eerder somber,’ meent Twan Tak. De emeritus hoogleraar staatsrecht trekt er een passende grimas bij. Ruim twee uur lang zal hij, in een met tal van voorbeelden doorspekte monoloog, aanschoppen tegen het Nederlandse establishment dat individuen en lagere overheden verder en verder knecht. ‘Een beter woord heb ik er niet voor’, zegt hij.

 

Gepensioneerd is de dwarse prof sinds kort, maar daarom niet minder strijdbaar. Integendeel, Tak heeft onlangs besloten nog feller van leer te trekken tegen de toenemende uitholling van onze grondrechten. Deze dag doet hij dat vanuit een rotanstoel in zijn huisbibliotheek in Meerssen.

 

De directe aanleiding voor deze radicalisering blijkt gelegen in een vrolijk Leids feestje, waarbij politici, juristen en een verzameling geleerde dames en heren komende maand het glas zullen heffen op het derde lustrum van de Algemene wet bestuursrecht. Deze Awb had tot doel individuele burgers en bedrijven een betere rechtsbescherming te bieden tegen de overheid. Op zijn zachtst gezegd trekt Tak in twijfel of die opzet is geslaagd. De wet te ‘vieren’ gaat hem in elk geval te ver. ‘Als er dan toch zo nodig moet worden stil gestaan, laat het dan kritisch zijn.’

 

Twan Tak weet waarover hij praat. Hij was 25 jaar lang hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Maastricht en geldt als vooraanstaand kenner van het bestuursprocesrecht. Toch, en dat stoort hem, wordt hij niet of nauwelijks gehoord. In november 2006 diende hij bij de regering en bij de Vaste Kamercommissie voor Justitie een uitgewerkt alternatief in voor de Awb: het model-Tak. ‘De ontvangstbevestiging moet ik nog krijgen’, schampert hij. Volgens Tak past dit in het beeld waarbij de gevestigde orde de rijen sluit en critici op die manier de wind uit de zeilen neemt.

 

‘Als het gaat om kritiek waarop men geen weerwoord heeft, word je doodgezwegen. Of er wordt gezegd dat de toon hen niet aan staat. Maar als je de diepte ingaat, gaat het nu eenmaal van au.’ De klacht is niet nieuw. Tak staat aan het hoofd van de Maastrichtse School, een stroming juristen van de Universiteit Maastricht die elke nieuwe wet toetst op de vraag of de autonomie van het individu er geen geweld mee wordt aangedaan. Kritiek vanuit de Maastrichtse School is volgens Tak altijd hetzelfde lot beschoren geweest: uiteindelijk gebeurt er niets mee. ‘Zelfs juridische tijdschriften nemen geen artikelen meer op.’

 

Volkswil

 

Tak en de zijnen richten zich met name op de grondslag van overheidshandelen. ‘Wij gaan tot op het bot om bloot te leggen waar de legitimatie van het overheidshandelen op stoelt. In de Westerse wereld ligt die basis in de volkssoevereiniteit: machthebbers hebben geen goddelijk mandaat van de allerhoogste gekregen, maar kregen de macht van het volk.

 

'Wij van de Maastrichtse School hebben ons daar altijd tegen verzet. Niks volkswil. De volkswil is gebaseerd op het zogenaamde welzijn van “het volk”. In die naam zijn de afgelopen eeuw de meest gruwelijke dingen gebeurd. Als je “volkswil” verengt, krijg je de dictatuur van de meerderheid die wordt gebruikt om minderheden te knechten. Dus, zo is ons uitgangspunt, is de volkssoevereiniteit te grof als grondbeginsel. Het is de mens, het individu, die de macht soevereiniteit verleent. Het gaat om de autonomie van het individu. Daar moet je wetgeving op toetsen’, zegt Tak.

 

Zwarte lijst

 

Met die focus, hield hij alle wets- en regeringsvoorstellen van 2009 tegen het licht. De ‘zwarte lijst’ die daar uit rolde bevestigde zijn bange vermoedens. ‘Ik noem onder andere:

 

  • de Wet Dwangsom en Beroep, waarbij de invoering werd opgehouden om de minister tijd te geven eerst de termijnen te verdubbelen en in feite dus de hele wet naar zijn grootje te helpen;

     

  • de lex silencio positivo, waarbij de vergunningaanvrager wordt bevoordeeld ten nadele van derden;

     

  • het wetsvoorstel Bestuurlijke Lus, dat het bestuur een extra herkansingsmogelijkheid geeft – een schending van het verdedigingsbeginsel en van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens;

     

  • de verhoging van het griffierecht en de verhoging van de proceskostenvergoeding – met 35 procent!;

     

  • de Crisis- en Herstelwet, door iedereen die er verstand van heeft neergesabeld, maar doorgedrukt, wat niet alleen ten koste gaat van het eigendomsrecht, maar tegelijkertijd het procesrecht van burgers en lagere overheden beperkt’, zo somt Tak op.

     

‘Van die Crisis- en Herstelwet snap ik echt geen fluit. Die is helemaal niet nodig. De overheid kan ogenblikkelijk met elk project beginnen nadat er eenmaal over is besloten. Belanghebbenden kunnen dan schorsing aanvragen, en een rechter kan vervolgens toetsen of er in strijd met het recht wordt gehandeld. De pijn zit dus ergens anders: projecten worden vaak niet opgestart omdat ze nog niet uitvoeringsgereed zijn.’ In totaal prijken er meer dan vijftien ‘foute’ wets- en regeringsvoorstellen op zijn lijst.

 

‘Nogmaals, ik heb het dan alleen over 2009. Het is, zo constateer ik jaar in jaar uit, al veel langer aan de gang. Denk maar aan al die camera’s op straat en aan de schendingen van de privacy die dit oplevert. En het wrange is, het wordt niet eens gesignaleerd, niet door collega’s, niet door de media. Ja, samen met een paar schoolgenoten probeer ik de kat de bel aan te binden, maar er is geen hond die luistert naar onze kritiek. Ik zei al, dat is de tactiek: negeren en doodzwijgen.’

 

Tak ziet er overigens geen complot in van de gevestigde orde. Het is volgens hem de maatschappij die vraagt om steeds verder gaande regulering. ‘De overheid grijpt dat vervolgens dankbaar aan, want extra regels maken het land efficiënter bestuurbaar’, zegt hij.

 

Pan kikkers

 

De professor moet voor de dieperliggende oorzaak ver terug in de tijd. Dat wil zeggen naar de tijd van de opkomst van de democratie, waarbij de macht verschoof van een kleine, beperkte groep naar het hele volk. ‘Dat leidde in alle landen tot een omslag in de politiek. Het ging meer dan ooit draaien om beheersbaarheid, want het volk, dat is een pan met kikkers.

 

'Je ziet de geboorte van denkbeelden en normen, gefundeerd op wat zogenaamd goed is voor het volk. Die normen worden gesteld met als doel de groep te kunnen beheersen. Om lijn in het geheel te krijgen, wordt bij het opstellen van de regels niet vanuit het individu geredeneerd, maar vanuit de groep. Dat is wel zo efficiënt. Wat we nu zien, is dat het Nederland in zijn grip krijgt. De norm, de algemene regel, is heilig. Maar er zijn juist te veel van en er komen er te veel bij. Alles wordt gestandaardiseerd.’

 

Tak herhaalt dat dit geen bewust proces is: ‘Het komt doordat de samenleving complex is geworden. Zo’n samenleving houd je alleen beheersbaar door te normeren, door er de monochrome witkwast overheen te doen.’ Er komt een moment dat de wal het schip keert,’ voorspelt Tak. In moeilijke tijden – hij verwijst naar de jaren dertig in Duitsland – raakt de burger plotsklaps een deel van zijn vrijheden kwijt.

 

‘Het eerste dat er gebeurt als er na een oorlog weer vrede wordt gesloten, is dat mensen een verhoogd beroep op hun grondrechten doen. Dan realiseert men zich weer dat men voor het naakte bestaan, voor het naakte functioneren, zijn grondrechten nodig heeft.’ In Nederland zitten we nog in de fase vóór de klap. ‘Het gaat onmiskenbaar de verkeerde kant op en we zijn al een heel eind gevorderd op weg naar een totalitaire samenleving waarin geen notie is van recht.’ Hij laat een stilte vallen in zijn betoog om zijn zware woorden extra gewicht te geven.

 

De positie van de individuele burger tegen dit soort bewegingen zijn altijd de grondrechten in de Grondwet. Maar volgens Tak laten we die met z’n allen massaal uithollen. ‘Het probleem is dat men het gevaar van deze ontwikkeling niet ziet. Bij politici is geen staatkundig besef meer. Ministers roepen met droge ogen: staatsrecht is wat wij politici ervan maken. Je reinste machtsmisbruik! En de burgers? Die zijn murw geworden. Ze blijven weg. De inspraak is weggesneden, met het argument “je kunt toch naar de rechter”. Maar wat hebben ze bij de rechter te zoeken?’

 

Een burger die procedeert tegen de overheid, zal altijd aan het kortste eind trekken, zegt Tak. ‘Er is een geval bekend van een burger op Ameland die in 2000 door de Raad van State ten principale in het gelijk is gesteld. Maar een schadevergoeding is nooit betaald. Er zijn tal van ondernemers failliet gegaan als gevolg van overheidsbesluiten. Als je gaat procederen, krijg je misschien gelijk na tien of twintig jaar, maar dat houdt niemand vol. Dan is het gebeurd met de koopman.’

 

Om die reden heeft de emeritus hoogleraar in het model-Tak de individuele burger centraal gesteld. Een kippenboer die wordt benadeeld doordat hij moet wijken voor de Betuwelijn, moet in de optiek van Tak niet het besluit aanvechten, want dat heeft uiteindelijk toch geen zin. ‘Het algemeen belang zal altijd prevaleren boven het individueel belang.’ Daarom moet de kippenboer volgens Tak naar de rechter kunnen stappen voor een volledige, ‘maar dan ook echt volledige’, schadeloosstelling.

 

Autonomie

 

De sluipende uitholling van de grondrechten treft overigens niet enkel individuen, maar ook de lagere overheden. Ook gemeenten worden de dupe van de normen die worden opgelegd. ‘Zij gelden voor alle gemeenten, ondanks de verschillen die er natuurlijk zijn, bijvoorbeeld qua cultuur of religie. De ene gemeente is agrarisch, de andere stedelijk, om maar eens wat te noemen. Dus ook hier geldt dat iedere normering een aantasting van de autonomie is.

 

'Gemeenten zijn de laatste jaren meer en meer gedegradeerd tot uitvoeringsloketten van Den Haag. Zelfs op terreinen waar ze tot voor kort iets voorstelden, milieu en ruimtelijke ordening, zijn ze door nieuwe wetten als de Wro, de Wabo en de Crisis- en Herstelwet op achterstand gezet. De minister heeft het zo geregeld dat hij het recht heeft alles wat hem in de weg zit, te vernietigen. Ja, dat is strijdig met Europese Handvest voor de Lokale Autonomie, maar Nederland heeft dat als enige land niet ondertekend.’

 

Machtsstaat

 

Hij wil er maar mee aangeven dat we in ons land onherroepelijk onderweg zijn naar de volgende klap, ‘naar een tijd waarin de rechtsstaat zich geen rechtsstaat meer mag noemen, een democratie geen democratie, en waarin al helemaal niet meer kan worden gesproken van een democratische rechtsstaat’, aldus Tak.

 

‘Ik vraag mij echt af of je die naam er nog wel op mag plakken en of je staatsrecht niet beter kan vervangen door de term overheidsbevel. Serieus, het is droevig gesteld met de moeder van alle recht. De staat der Nederlanden is aan het verworden tot een machtsstaat.’

 

Hans Bekkers en Boudewijn Warbroek

 

Verstuur dit artikel naar Google+

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reactie op dit bericht

Door Nico Verlaan (oud lid Tweede Kamer der Staten-Generaal) op
zie www. Einde van de Rechtsstaat 2Vandaag
hierin geeft staatsraad A.M.Polak de wijze aan waarop Hoger Beroepen, die niet door een advocaat worden ingediend (dus kansloze zaken !?) worden afgedaan en de overheid stelselmatig in het gelijk wordt gesteld. "... de burger mag zijn verhaal nog eens doen en zijn argumenten nog eens noemen, maar vervolgens moet de rechter de belangen van de overheid zien en de argumenten van de overheid overnemen !?!?!? ..."
100% vooringenomenheid !
Beroepen, die wel door een advocaat worden ingediend, mogen nog maar marginaal worden getoetst > dus geen toetsing meer aan wet-en regel-gevingen, maar aan het "redelijkheidsbegrip" , het-geen resulteert in stelselmatig in het gelijk stellen van de overheid. De burger heeft geen kans meer in rechtsbescherming, wanneer hij een conflict heeft met een overheid.
Door Raphael op
''Tak herhaalt dat dit geen bewust proces is: ‘Het komt doordat de samenleving complex is geworden. Zo’n samenleving houd je alleen beheersbaar door te normeren, door er de monochrome witkwast overheen te doen.’ Er komt een moment dat de wal het schip keert,’ voorspelt Tak. In moeilijke tijden – hij verwijst naar de jaren dertig in Duitsland – raakt de burger plotsklaps een deel van zijn vrijheden kwijt.''

Het is dus geen complot, het is geen bewust proces?
Kijk, als men de spelers hun petjes zou kleuren, dan zou er misschien een verband waargenomen kunnen worden. Maar dat kleuren kan alleen plaats vinden naar gelang men weet. En men kan nu eenmaal niet alles weten. Daarom is het ook goed naar andersgeinformeerden te luisteren. Complotdenkers kunnen soms heel goede petjeskleurders zijn. Het is bijvoorbeeld toch te opvallend dat de crisis heel Europa betreft?
Ik vind het jammer dat een genie als Twan Tak een en ander beziet door een niet kritisch genoeg getinte bril.
Daarom zeg ik maar, ik denk wél dat 'het' groter is. Plato zei het al. Als men een vijand heeft dan is de eerste vereiste deze goed te leren kennen.
En Jezus zei ook al: Pas op voor huichelaars en schriftgeleerden. Die doen wel alsof ze het menen maar spelen in wezen toneel.
Het spel is al zo oud en de spelers zijn ook redelijk bekend.
Door Nico Verlaan (dir. b.v.) op
Ondergetekende zou graag in contact willen komen met prof. Twan Tak over zijn aktueel verzoekschrift bij het Europese Hof -ingediend medio Mei 2011 en ont-vankelijk verklaard eind juni 2011. Het gaat om nadeel-compensatie na 19 jaar procederen over een weigering vergunning te verlenen voor een ver-gunningvrije verandering i.c. verhoging van een lift-opbouw met 1.50 meter. Na 16 jaar moest de ge-meente via een besluit erkennen dat de verandering vergunningvrij is en b&w in de bestuursvergadering
besloten dat ik recht had op schadevergoeding en
op grond van dit besluit mijn claim - die zij voor akkoord verklaardeb -opzonden naar hun verzeke-ring Centraal Beheer, die nog steeds niets heeft uitgekeerd.
De RvS heeft in de vele procedures de overheid stelselmatig in het gelijk gesteld, omdat ik alle ho-ger beroepen steeds weer zonder advocaat had ingediend, waarna deze steeds weer op voorhand als "kansloze zaken" zijn aangemerkt. Dit laatste is in strijd met het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens - en op grond hiervan is mijn verzoek-schrift ontvankelijk verklaard.
Ik verwacht binnen niet al te lange tijd een positieve uitspraak en mijn claim is door bijzondere omstan-digheden niet gering, zodat ik mij afvraag : hoe ver-der na een positieve uitspraak ? ( een deskundig advies zou zeer welkom zijn, nu ik na bijna 20 jaar procederen om een vergunningvrije verandering toch succes ga boeken),
Met vriendelijke groet
Nico Verlaan
-althans zo ziet het er nu naar uit - verwacht ik ).
Door A. Tak (em. hoogleraar staats- en bestuursrecht UM Maastricht) op
Geachte mevrouw Braam
Heel juist opgemerkt. Het artikel is op interview geschreven door journalisten en ik heb uit respect voor hun eigen werk vooraf geen inzage gevraagd. Terecht, want ze hebben een zeer adequate weergave gegeven, die ik bewonder. Maar een enkel vaktechnisch puntje hebben ze gemist, zoals inzake dit Handvest. Dat is door de deelnemende staten geratificeerd (goedgekeurd) waarbij Nederland een voorbehoud heeft gemaakt voor wat betreft het toezicht op de autome taakuitoefening van de provincies en de gemeenten, waardoor wij in Nederland nu al tientallen jaren uit de Europese pas lopen met ons ouderwetse goedkeuringsrechten en spontane-vernietigingsbevoegdheden, ook wat betreft de uitoefening van de eigen autonome taken (eigen huishouding) van provincies, gemeenten, en andere 'lagere' rechtsgemeenschappen.

Vriendelijke groet,

A. Tak

Geachte heer Jonker,

In een Staat met gescheiden bevoegdheden van wetgever, bestuur en rechter ('Trias') past nu eenmaal niet dat een rechter gaat zitten besturen. Die hoort zich te bepalen tot rechterlijk werk: en dat is ieter individu, dat over de eigen rechtspositie een oordeel vraagt, het zijne geven ('suum cuique tribuere') en niet het ingaan op acties van belangengroeperingen: die maken in feite bij de rechter belangen van (ook) anderen tot hun eigen belangen, en dat is niet juist.
En overigens denk ik bij de compensatie van individuele burgers niet alleen aan geldbedragen, zeker niet in de eerste plaats. Wie kennis neemt van mijn model, zal zien dat daadwerkelijke vrijstelling of compensatie ('in natura') in dat model voorop staat.

Vriendelijke groet,

A. Tak

Door Michael Braam-Scholten (EU vertegenwoordiger NH) op
Ik heb een vraag over het Handvest inzake lokale autonomie. In het artikel staat dat deze niet is ondertekend. Kan dat wel het Handvest is immers door de Raad zelf opgesteld? Daarnaast is op Lexius.nl de goedkeuringswet te vinden.

Wat wordt hier bedoeld?
Door Michiel Jonker op
Het beeld dat dhr. Tak in het artikel schetst, vind ik herkenbaar (kort samengevat: "Van rechtsstaat naar machtsstaat").

In de reactie van mw. Verbeek impliceert zij dat efficiëntie altijd een hogere prioriteit moet hebben dan inspraak. Inspraak vindt zij goed, zolang die maar niet ten koste gaat van efficiëntie, want dan beschouwt zij inspraak opeens als "onnodige procedures". Zij verbindt aan efficiëntie het begrip "verantwoordelijkheid". Maar de overheid is in een rechtsstaat toch ook verantwoordelijk voor het zorgvuldig luisteren naar burgers en andere belanghebbenden, voordat ergens een besluit over wordt genomen? Dat de A4 al 50 jaar geen doorgang vindt, heeft er vast mee te maken dat er heel veel legitieme belangen in het spel zijn.

Wie was het ook alweer, die zo efficiënt snelwegen aanlegde, ca. 75 jaar geleden? Dat was de meneer die, toegejuicht door grote menigten, onze oostelijke buurstaat omtoverde in een efficiënte machtsstaat. Hij aarzelde niet "verantwoordelijkheid" te nemen, totdat het ten slotte ook voor hem gruwelijk mis ging. Toen stelde hij iedereen verantwoordelijk, behalve zichzelf. Zie bv. de film "Der Untergang". De Crisis- en Herstelwet haalt checks and balances weg en versnelt daarmee een ondemocratische trend in ons land van de laatste jaren.

Het "model Tak" (zoals hier door dhr. Tak samengevat) helpt ook niet echt tegen die trend en leidt niet tot een respectvolle omgang met de belangen van burgers. Niet elke schade die toegebracht wordt aan het belang van een burger, kan worden gecompenseerd met een geldbedrag of iets dergelijks. Bovendien lijkt het model-Tak, zoals hier beschreven, alle organisaties die opkomen voor een breder maatschappelijk belang (bijv. de ANWB, milieugroepen, de Consumentenbond etc.) juridisch buitenspel te zetten. Nadat de "actio popularis" al onmogelijk is gemaakt en de definitie van het begrip "belanghebbende" steeds verder is ingeperkt, zou dat een verdere afbraak zijn van de mogelijkheid op te komen voor kwetsbare maatschappelijke belangen. En daarmee ook een verdere nagel aan de doodskist van de betrokkenheid van burgers bij de maatschappij ("civil society").

De oorzaak van langdurige procedures is vaak een gebrek aan doordachtheid en kwaliteit van plannen, en een gebrek aan echte communicatie met belanghebbenden (men probeert de plannen "door te drukken" waardoor er geen brug van vertrouwen meer valt te slaan).
Door A.Q.C. Tak (em. hoogleraar staats- en bestuursrecht) op
Geachte mevrouw Verbeek,

Wellicht is het verstandiger eerst volledig kennis te nemen van mijn kritiek en mijn voorstellen, met name het z.g. 'Model Tak'. Daarin verdedig ik, dat tegen geen enkel besluit als zodanig meer bezwaar en beroep hoort open te staan, en dat die besluiten dus - behoudens bestuurlijk toezicht - aanstonds en onherroepelijk moeten kunnen worden uitgevoerd. Los daarvan moet echter een burger, die persoonlijk nadelige gevolgen van een besluit ondervindt, worden gecompenseerd in die gevolgen. Daartoe hoort hij zich tot een (echte) rechter te kunnen wenden, die dus niet oordeelt over het besluit, doch enkel over de bijzondere gevolgen voor dit individu.
Voor verdere uitwerking verwijs ik u naar dit model, dat u onder andere kunt vinden in het Nederlands Tijdschrift voor Bestuursrecht van 2006, p. 308-313, alsmede in mijn handboek Nederlands Bestuursprocesrecht in theorie en praktijk, derde druk, pag. 1945 e.v.

Vriendelijke groet,

A. Tak
Door edith bal verbeek (raadslid Lansingerland) op
Wat is de andere kant van deze medaille. Eindeloze procedures waardoor bijvoorbeeld de A4 al 50 jaar geen doorgang vind. Of te wel met zijn alle in de file voor de minderheid. Is dat wat professor Tak liever heeft? De nieuwe WRO zorgt er voor dat er korte lijnen zijn en dat ook art 19 niet onnodig door een ieder wordt gebruikt. Het zorgt er eindelijk voor dat er voortgang is en dat men niet eindeloos in onnodige procedures blijft hangen. Efficiency is wat we bij de gemeente willen bereiken. Ik zie in de nieuwe WRO die efficiency aan alle kanten voordeel hebben.
Dat wil overigens niet zeggen dat ik niet voor inspraak ben. Er is ook verantwoordelijkheid. De verantwoordelijkheid dient zodanig ingevuld te worden dat de inspraak er ook toe doet. Niet zorgt voor eindeloze nondiscussies.