Ambtenaren en bestuurders willen betere beveiliging

Een paar weken geleden zat Jan Franx met een collega-wethouder in een kamer op het stadhuis van Enkhuizen voor overleg. Uit nieuwsgierigheid besloten ze op de rode 'paniekknop' te drukken, speciaal geïnstalleerd om bestuurders en ambtenaren gelegenheid te geven alarm te slaan. Als een boze burger handtastelijk dreigt te worden, bijvoorbeeld. Franx wachtte en wachtte. Er gebeurde niets. Typerend, vindt hij. 'Gemeenten treffen allerlei maatregelen die ambtenaren en bestuurders zouden moeten beschermen, zonder precies te weten wat ze ermee willen.' 

Franx weet waarover hij het heeft. Voordat hij wethouder in Enkhuizen werd, was hij betrokken bij de introductie van het Ziekenhuis Incident Registratiesysteem. Daarmee wordt landelijk bijgehouden hoe vaak ziekenhuispersoneel heeft te maken met agressie en intimidatie. Ziekenhuizen hebben inmiddels een aardig beeld van de omvang van het probleem, zodat gerichte maatregelen kunnen worden genomen: training van personeel, afsluiten van bepaalde ruimtes, sancties tegen agressieve patiënten. 'Zo'n systeem zou ook prima werken bij gemeenten. Dan weet je tenminste wat er echt speelt.' Volgens Franx is er wel animo bij gemeenten voor een registratiesysteem, maar ontbreekt het aan samenwerking. 'Iedereen is nu op eigen houtje aan de slag, en bij de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, die zoiets mooi zou kunnen coördineren, krijg ik geen gehoor.'

Wijdverspreid

Agressie jegens bestuurders en ambtenaren is een wijdverspreid probleem. Uit de Trendrapportage van Capgemini onder zeventig gemeenten blijkt dat één op de drie ambtenaren met bedreiging heeft te maken. Bij bestuurders is dat een op de vijf. De cijfers zijn in lijn met andere onderzoeken. CNV Publieke Zaak constateerde vorig jaar dat ongeveer de helft van de burgemeesters en wethouders met agressie wordt geconfronteerd. En uit een evaluatie van het Arboconvenant Gemeenten blijkt dat vijf procent van de ambtenaren kampt met posttraumatische stressklachten als gevolg van agressie en geweld. Alle onderzoeken zijn momentopnames. Er is geen grootschalig onderzoek waaruit blijkt dat het probleem toeneemt, of afneemt. 

Toch nemen steeds meer gemeenten maatregelen om bestuurders en ambtenaren te beschermen tegen agressie en intimidatie. Vorig jaar gaven gemeenten zo'n tweehonderd euro per jaar per werkplek uit aan beveiliging en bewaking, zo blijkt uit de Trendrapportage. Het gaat meestal om een standaardpakket aan maatregelen. Gebouwen worden voorzien van deuren of poortjes die alleen toegang bieden aan pasjeshouders. In ruimtes waar gesprekken met burgers plaatsvinden, worden alarmknoppen aangebracht. Medewerkers van sociale diensten krijgen instructie hoe om te gaan met agressieve klanten. 

Sommige gemeenten gaan een stuk verder. In Amsterdam staan bij alle loketten van de sociale dienst sinds twee jaar beveiligingsmensen. De sociale dienst heeft een speciaal agressieprotocol voor het afhandelen en registreren van incidenten. Er zijn fysieke maatregelen getroffen, zoals het aanbrengen van lage lichtbakken boven de open balies, waardoor er een scheiding ontstaat tussen klant en medewerker. Gesprekskamers hebben sloten gekregen, rond het gebouw is stekelige beplanting aangebracht. 

Voor een betere beveiliging van het stadhuis heeft Amsterdam 4,4 miljoen euro over. Het bestaande toegangssysteem met pasjes wordt gemoderniseerd. Daarnaast heeft Amsterdam persoonsbeveiliging voor burgemeester en wethouders. In een relatief rustig stadsdeel als Oud-West wordt bewakingspersoneel ingezet bij vergaderingen over lastige onderwerpen waarbij een grote opkomst wordt verwacht.

Biometrisch

Amsterdam nam de scherpere veiligheidsmaatregelen na de moord op Theo van Gogh. Maar veelal worden maatregelen getroffen uit het gevoel dat het past bij een tijd waarin burgers mondiger, lastiger en agressiever worden. De gemeente Epe overweegt in het nieuwe stadhuis biometrische toegangscontrole toe te passen voor het eigen personeel, zodat er meer zekerheid is dat alleen geautoriseerde medewerkers en bestuurders binnen kunnen in de niet-publieke ruimte. Voor de verscherpte toegangsmaatregel is geen directe aanleiding. 

Enschede heeft al sinds 1999 een pasjessysteem waarmee burgers de toegang tot niet-publieke ruimten wordt ontzegd. 'We willen het stadhuis beter beveiligen,' zegt beleidsadviseur veiligheid Linda Eshuis van Enschede. 'We merken dat er pasjes in omloop zijn die niet meer worden gebruikt. Daar controleren we nu scherper op. En wij zijn bezig om de toegang tot de tribune van de raadszaal beter af te schermen. Die ligt op de tweede verdieping en moet publiek toegankelijk zijn. Maar we willen voorkomen dat bezoekers ook elders binnen kunnen komen. Omdat we moeilijk op alle deuren in het gebouw kaartlezers kunnen plaatsen, betekent dat in de praktijk dat we ervoor moeten zorgen dat alle deuren op de gang dicht zijn bij raadsvergaderingen. We creëren als het ware een soort sluis richting de publieke tribune. Behalve de 'sluis' wil Enschede ook alarmknoppen aanbrengen bij de raadszaal en bij de kamers van B en W. Het signaal komt binnen bij de bodes, die zijn opgeleid in de omgang met agressieve bezoekers.

Koord

De gemeente Haren geeft volgens het onderzoek van Capgemini bovengemiddeld veel uit aan 'risicobeheersing', maar volgens hoofd advies en ondersteuning Inge Bakker is dat een kwestie van toerekening. 'Aan beveiliging doen we eigenlijk niet zo veel. Er hangt een koord voor de trap waar bezoekers niet omhoog mogen. Er ligt nu een raadsvoorstel voor een nieuw stadhuis. Het zou logisch zijn als we in een nieuw gebouw de toegang tot niet-publieke ruimtes met pasjes regelden. 

Aan de andere kant: wij hechten aan een open stadhuis; we gaan niet mee in de angststroom. Natuurlijk, het onderwerp is meer in beeld, maar het aantal incidenten valt wel mee. Drie jaar geleden is er een baksteen door de ruit gegaan bij de sociale dienst. Toen hebben we een agressieprotocol opgesteld voor de medewerkers van die dienst.' 

De roep om structurele maatregelen voor de bescherming van ambtenaren en bestuurders klinkt steeds luider. CNV Publieke Zaak wil in de CAO afspraken maken over een betere bescherming van ambtenaren. Jan Franx vindt dat ook bestuurders hier recht op hebben. 'Die zijn nu heel kwetsbaar, en dat accepteren ze. Intimidatie en bedreiging horen er bij, vinden de meesten. Maar dat is natuurlijk niet normaal.' 

Franx vindt dat de basis voor maatregelen een goed registratiesysteem moet zijn. 'Alleen dan kun je gerichte maatregelen nemen. Nu houdt iedereen zijn eigen incidenten bij, als dat al gebeurt. Er worden camera's opgehangen of paniekknoppen geïnstalleerd, maar er zit geen lijn in. We moeten eerst inventariseren hoe groot precies het probleem is. Een nulmeting dus. Vervolgens moet je landelijk bijhouden hoeveel incidenten er jaarlijks plaatsvinden, en wat de aard ervan is. Pas dan weet je of het probleem groeit en hoe je het 't beste kunt aanpakken.'