Ambtenaren die opeens aandringen op overwerk, of die al voor de tweede keer aankloppen bij de salarisadministratie voor een voorschot op hun salaris. Het zijn symptomen van medewerkers in financiële problemen. Dat schulden een maatschappelijk probleem vormen, is bekend. Maar dat ze behalve bij werklozen en laagopgeleiden ook bij ambtenaren voorkomen, staat bij veel gemeenten en ministeries nog niet zo duidelijk op het netvlies.

Toch krijgen steeds meer overheidsorganisaties te maken met ambtenaren in financiële nood. Uit een in juni gepubliceerd onderzoek van het Nibud (Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting) blijkt dat driekwart van de ondervraagde p&o-afdelingen een toename van het aantal werknemers met geldzorgen signaleert. Hoewel dit een algemeen onderzoek betreft, stelt het Nibud dat de situatie bij overheidsorganisaties niet veel afwijkt van het algemene beeld.

Inderdaad komen steeds meer gemeenten er achter dat een deel van hun ambtenaren te maken heeft met ernstige geldzorgen 'Ik merk dat de doelgroep groeit', zegt Jur Sluijs, ambtenaar financiële zaken en formatiebeheer van de gemeente Alkmaar. 'We zien dat bijvoorbeeld aan een groei van het aantal loonbeslagen. Vroeger was dat uitzonderlijk, maar nu niet meer.'

Naar de oorzaak van de toename is het gissen. Echtscheidingen kunnen mensen in financiële problemen brengen, maar ook het gemak waarmee geld geleend kan worden. Overheden weten niet goed raad met armlastig personeel. Op de omvang van het probleem hebben ze amper zicht. Pas als schuldeisers beslag leggen op delen van de loonsom, ontdekken ze dat ze ambtenaren met financiële problemen in dienst hebben. Of de bal komt aan het rollen tijdens een functioneringsgesprek. Ambtenaren in de schulden functioneren niet meer optimaal. Ze lijden aan concentratieverlies en verzuimen meer dan gemiddeld.

Schaamte

Toch blijven veel zaken onopgemerkt. Niet altijd is aan ambtenaren te merken dat ze geldzorgen hebben, zo blijkt uit het Nibud-onderzoek. De meeste ambtenaren om wie het gaat, lopen niet te koop met hun problemen. Zolang zich geen schuldeisers melden en de ambtenaar zelf doet of zijn neus bloedt, heeft niemand iets in de gaten. Zelfs als de financiële problemen aan het licht komen, willen ambtenaren soms van geen hulp weten.

'Ze willen er niet altijd over praten', zegt Sluijs. 'Zij schamen zich. De meeste mensen om wie het gaat, willen dat de aflossing van schulden ingehouden wordt op hun salaris, in de hoop dat het probleem dan vanzelf overgaat.' De schaamte bij ambtenaren in geldnood komt mede doordat zij voor een oplossing vaak zijn aangewezen op collega's. 'We kunnen ze daarin begeleiden via het gemeentelijk bureau voor schuldhulpverlening', zegt Toos van Poppel, juridisch adviseur rechtspositie van de gemeente Tilburg en bestuurslid van het Sociaal Voorzieningsfonds Personeel van dezelfde gemeente. 'Maar dat is voor menig ambtenaar moeilijk, omdat ze bij hun eigen collega's moeten aankloppen voor hulp.'

De onbekendheid met het probleem maakt dat lang niet alle overheidsorganisaties weten hoe ze er mee moeten omgaan. Sommige hebben er een beleid voor ontwikkeld, vooral de grotere gemeenten en ministeries. Er zijn speciale helpdesks die ambtenaren met schulden opvangen. In Den Haag ontfermt het bedrijfsmaatschappelijk werk zich over deze categorie ambtenaren en adviseert managers hoe met medewerkers in financiële nood moet worden omgegaan. Maar vooral de kleinere gemeenten hebben onvoldoende voorzieningen hiervoor. Zij hebben hun ambtenaren niet altijd wat te bieden. 'We sturen ze naar de krediethulpverlening', zegt een personeelsfunctionaris van de gemeente Smallingerland.

Andere gemeenten improviseren op het moment dat ze met de schuldenproblematiek worden geconfronteerd. Verhalen over dreigende huisuitzettingen of persoonlijke faillissementen klinken zo dramatisch dat een personeelsafdeling of een salarisadministratie zich genoodzaakt voelt de helpende hand te reiken. Dan komen er ad hoc constructies om acute crises te bezweren. Bijvoorbeeld het uitkeren van voorschotten of het verstrekken van renteloze leningen. 'Op een bepaald moment komt het incassobureau voor loonbeslag', zegt Sluijs. 'Dan nemen we via een personeelsadviseur of een salarisadministrateur contact op met de desbetreffende ambtenaar en proberen we een beetje begeleiding te geven. Maar omdat het vroeger zo weinig voorkwam, hebben we er nooit veel aandacht aan besteedt en hebben we nu geen beleid.'

Daarnaast zijn er gemeenten die de hulp uitbesteden. Zij dragen de ambtenaren in nood voor bij de sociale fondsen die menige gemeente er nog op nahoudt. Dat zijn stichtingen die bedoeld zijn om bij te springen in geval van geldzorgen van ambtenaren. Deze sociale fondsen zijn vaak ingericht voor incidentele financiële vraagstukken van medewerkers, bijvoorbeeld als er geen geld is voor een nieuwe wasmachine. Maar in toenemende mate trekken zij zich ook de problemen aan van ambtenaren met schulden.

'Regelmatig krijgen wij aanvragen binnen van ambtenaren die in de schulden zijn geraakt', zegt vice-voorzitter Van Poppens van het gemeentelijk sociaal fonds in Tilburg. 'We hebben soms schulden overgenomen in ruil voor een renteloze lening om een bestedingspatroon te verruimen. Maar we stellen voorwaarden. In drie jaar moeten de schulden zijn afgelost en dan mogen er geen nieuwe schulden ontstaan. Ook moeten de betrokken medewerkers zich aan de afspraken tot afbetaling houden.

'Wij stimuleren ambtenaren ook in het zoeken naar deskundige hulp door ze bijvoorbeeld door te verwijzen naar het Bureau Schuldhulpverlening. Bij herhaling van loonbeslagen of een stapeling van schulden kunnen disciplinaire maatregelen volgen. Niet dat het ooit tot ontslag van een ambtenaar is gekomen, maar tegenwerking kan wel leiden tot een formele waarschuwing door de werkgever.'

Irritant

Voor veel werkgevers is er weinig aan de hand, suggereert Peter Hoornweg, directeur van Humanitas Financiële Dienstverlening in Rotterdam, een organisatie die in opdracht van werkgevers schuldhulpverlening aan werknemers biedt. Deze instantie heeft onder andere de sociale fondsen van twee ministeries en een universiteit als klant. 'Ik vraag me af of werkgevers echt zo veel last hebben van de schulden van hun medewerkers. Het probleem bereikt ze niet zo duidelijk. Dat komt mede doordat het een slecht zichtbaar probleem is. Medewerkers in de problemen gaan niet gelijk naar hun managers. Het besef dat er iets mis is, begint dan ook niet direct bij de afdeling personeelszaken. Die zit daarvoor te ver van de werkvloer.'

Gezien de macro-economische cijfers is er inderdaad weinig aan de hand. Uit cijfers van het CBS blijkt dat alle Nederlanders samen in 2004 voor dik zeven miljard euro in het rood stonden. Per inwoner is dat nog geen zeshonderd euro. Het totale spaartegoed in Nederland bedraagt daarentegen ruim tweehonderd miljard euro, bijna dertig keer zo veel. Van een schuldencrisis is dan ook geen sprake, ook niet op de werkvloer.

Voor werkgevers zijn werknemers met schulden vooral irritant. Loonbeslag bijvoorbeeld legt druk op de financiële administratie, die meer handelingen moet verrichten om loon over te maken. Maar problemen van deze orde leggen onvoldoende gewicht in de schaal om beleid op te ontwikkelen, meent Hoornweg. 'Dit is geen problematiek waar beleidsmakers enthousiast van worden. De oplosbaarheid ervan is niet groot, daarvoor worden kredieten te gemakkelijk gegeven. De personele infrastructuur in een organisatie is wel in staat de problemen op te sporen, maar niet om ze op te lossen.'

Bron: Financieel gedrag in Nederland, Nibud, 2004