of 59236 LinkedIn

‘Er is geen APK voor integriteit’

‘Integriteit is niet alleen met regels af te dwingen. Integriteit is een kwestie van moreel handelen en je eigen tegenspraak organiseren.’ Dit zegt Gerd Leers de nieuwe minister van Immigratie en Asiel die als bestuurder een bewogen geschiedenis heeft met het onderwerp.

Met Gerd Leers, de nieuwe minister van Immigratie en Asiel, praten over integriteit is een geëmotioneerd gesprek. Het is een thema dat hem al jaren bezig houdt en waar hij zelf hardhandig mee in aanraking is gekomen als burgemeester van Maastricht.

 

Het was de reden om hem uit te nodigen hierover een lezing te geven op het congres over integriteit dat aanstaande dinsdag wordt gehouden naar aanleiding van de uitreiking van de tweejaarlijkse Philip Brouwer Integriteitprijs 2010 (zie kader). Zijn toetreding tot het kabinet verhindert zijn aanwezigheid, maar in een lang geleden toegezegd interview wil hij op de drempel van zijn ministerschap wel praten over integriteit.

 

In zijn werkkamer thuis steekt Gerd Leers meteen van wal. ‘Ik heb de lat altijd hoog gelegd. Sommigen vonden te hoog en daar ben ik zelf dan ook tegen aan gelopen.’ Hij zit aan een lange werktafel tussen stapels mappen, want hij is zich aan het inlezen op zijn portefeuille als minister van Immigratie en Asiel.

 

‘Integriteit heeft me altijd beziggehouden. Als Kamerlid al tijdens de parlementaire enquête over de bouwfraude. Maar in Maastricht als burgemeester werd het menens. Ik wilde niet accepteren dat in het woonwagenkamp de Vinkenslag alle regels aan de laars werden gelapt, terwijl hardwerkende inwoners van mijn stad op de bon werden geslingerd als ze door rood fietsten. Dus pakte ik de Vinkenslag hard aan. Het is een morele kwestie en daar begint integriteit mee.’

 

‘In diezelfde tijd nam ik eerste exemplaren van boeken over integriteitschendingen in ontvangst. Boeken zoals De bouwbeerput en Kreukbaar Nederland van de journalisten Joep Dohmen en Jos Verlaan. Ik voelde me daarom verplicht mij actief in te zetten voor integriteit binnen het openbaar bestuur. Ik ging aan de slag in Maastricht met regels en instrumenten om tot een sluitend stelsel te komen om integriteit in het openbaar bestuur te waarborgen en te handhaven.’

 

‘Nu concludeer ik: er is geen blauwdruk voor integer gedrag. Natuurlijk, er zijn regels nodig, er is training nodig, maar het gaat vooral om het stelsel van normen en waarden dat iemand heeft. Het gaat om moreel leiderschap bij integriteit.’

 

De zaak Leers

 

‘Neem nu mijn geval’, zegt hij en pakt grote stapels dossiers uit kasten. Meters liggen er. Leers moest aftreden als burgemeester omdat er een schijn van belangenverstrengeling was ontstaan toen hij een tweede huis kocht in Bulgarije. Hij werd opgelicht en verloor zijn geld. Maar Leers had het huis gekocht door bemiddeling van een topambtenaar van de gemeente Maastricht die zelf een aandeel had in het Bulgaarse onroerend goed.

 

‘Ik had ook een lange brief gestuurd aan de Bulgaarse ambassadeur om een bezoek aan Maastricht af te zeggen en uit te leggen waarom. In die delegatie zat namelijk de Bulgaarse projectontwikkelaar, waar ik privéproblemen mee had.’

 

‘Die brief aan de Bulgaarse ambassadeur werd toen door BING, het onderzoeksbureau gespecialiseerd in integriteitkwesties, beoordeeld als “een schijn van belangenverstrengeling” die tegelijkertijd “onvermijdelijk” was.’

 

‘Ik had in die brief te veel nadruk op mijn privésituatie gelegd bij de kwestie rond de aankoop van mijn tweede huis in Bulgarije. Maar het was privé, waarbij ik probeerde te vermijden dat het zakelijk werd als ik die Bulgaarse delegatie zou ontvangen.’

 

Hij leest langdurig voor uit het rapport dat BING maakte over deze affaire, die uiteindelijk tot zijn val leidde als burgemeester van Maastricht. Hij had niet gehandeld om zijn privébelangen te beschermen, zo luidde het oordeel, maar door het privéconflict bracht hij zijn onafhankelijkheid als burgemeester van Maastricht in gevaar.

 

‘En zo kwam ik in aanvaring met mijn eigen regels voor integriteit. In mijn poging privé en zakelijk goed te scheiden kwam mijn onafhankelijkheid in geding. Je kunt je rol als burgemeester in een grote stad eigenlijk nooit afleggen. Ook in privésituaties niet. De schijn van belangenverstrengeling is dus niet altijd te vermijden, dat is het dilemma.’

 

Op je hoede

 

Zijn vrouw is binnengekomen en luistert een tijdje mee. Gerd Leers vraagt haar: ‘Wat is de les die we hebben geleerd van deze kwestie?’ Zijn vrouw, lid van de Provinciale Staten van Limburg, zucht. Deze kwestie heeft haar diep geraakt.

 

Ze denkt even na en zegt: ‘Mensen scheiden de functionaris en de privépersoon niet meer, maar wij zijn ook gewone mensen met privézaken. Je moet dus altijd op je hoede zijn dat je in je privéleven ook de functionaris bent. Al twintig jaar dubben we telkens weer over alles wat we doen. En dan gebeurt dit!’

 

Gerd Leers pakt over: ‘Ik had privé geen risico mogen lopen en deed het wel. Ik heb zeker mijn fouten gemaakt’, zegt Leers gedecideerd. ‘Ik had nooit met een medewerker van de gemeente in zee mogen gaan in een onroerend goed deal. Maar, het is ook buiten proportie opgeblazen en dat is niet in overeenstemming met de feiten. Evengoed, het was onhandig, maar ik heb me nooit verrijkt.’

 

‘Het is een zwaar jaar geweest, ik heb veel nagedacht over mijn zaak en hoe in het openbaar bestuur met integriteit om te gaan. De les die ik geleerd denk te hebben, is dat je niet alles in regels kunt vastleggen. Je krijgt dan gecodeerd leiderschap dat risicomijdend gedrag gaat vertonen om niet in botsing te komen met de regels. Bovendien is er een levende praktijk en moet je de tijdgeest goed aanvoelen. Integriteitregels moeten met die tijdgeest meegaan. En dat is het probleem. Je kunt niet zo maar een APK-keuring maken die de staat van de integriteit van ambtenaren, bestuurders en politici meet.’

 

‘Al die regels zorgen voor schijnzekerheden. Bij integriteit gaat het om moreel leiderschap, het is een houding en heeft weinig te maken met ge- en verboden. Natuurlijk zijn er regels nodig, maar meer nog gaat het om moreel handelen, waarbij damage control niet de eerste reactie moet zijn van bestuurders.’

 

‘Bij moreel leiderschap, als het gaat om integriteit, hoort het organiseren van je eigen tegenspraak. Er is openheid nodig. Je eigen handelen, keuzes, beslissingen moeten regelmatig onderwerp van gesprek zijn met kritische anderen. Om integriteit bespreekbaar te maken is moed nodig, om het zwijgen op tijd te doorbreken. Je moet jezelf kwetsbaar op durven stellen. Vaak ben je te druk, te weinig alert en dan ga je onderuit. Het is mij overkomen.’

 

Minister

 

Hij zwijgt. Nu wordt hij minister. En dus druk. Moeilijke dossiers in misschien de lastigste ministersportefeuille van het kabinet Rutte I. Praten over integriteit, daar is straks geen tijd meer voor. Fel: ‘Het moet. Het is het eerste dat ik ga organiseren. Mijn eigen tegenspraak. Mijn eigen klankbord. Waarom doe ik dit of waarom doe ik dat? Dit overkomt me geen tweede keer. Je moet altijd de schijn van belangenverstrengeling voorkomen, dus moet je daarover reflecteren en open zijn met anderen.’

 

‘Bij deze lastige portefeuille Immigratie en Asiel horen juist eerlijke open antwoorden. Ik sta onverkort achter het regeer- en gedoogakkoord. De spanningen rond immigratie en ook inburgering zie je in heel Europa. Bondskanselier Angela Merkel verwoordde het kernachtig: “de multiculturele samenleving is mislukt”. Wilders heeft die tijdgeest goed aangevoeld. Het gaat erom hoe we de boodschap uit het regeerakkoord invullen. Hoe we de kloof tussen bevolkingsgroepen overbruggen. En dat heeft ook met integriteit te maken.’

 

‘Het is een harde boodschap die in het regeerakkoord staat als het gaat om immigratie, maar ook een reële boodschap. We moeten de spankracht van Nederland niet verder overbelasten. Het is contraproductief steeds meer nieuwkomers te laten komen die afhankelijk worden van de overheid.’ ‘Het is een harde boodschap maar ik zal hem met mijn hart invullen en overbrengen.'

 

Philip Brouwer Integriteitsprijs 2010

 

De gemeenten De Bilt en Gouda en de Limburgse Regionale Werkgroep Integriteit zijn genomineerd voor de Philip Brouwer Integriteitsprijs 2010. De uitreiking van de prijs is op 26 oktober in Amstelveen als onderdeel van een inhoudelijke middag over integriteit in het openbaar bestuur. Lezers van Binnenlands Bestuur worden van harte uitgenodigd de middag gratis bij te wonen.

 

Meer informatie en aanmelden zie: www.binnenlandsbestuur.nl/integriteitsprijs

 

Correcties & Aanvullingen (uit BB 45):

In het interview met Gerd Leers (BB42) staat dat Leers een tweede huis heeft gekocht in Bulgarije ‘door bemiddeling van een topambtenaar van de gemeente’. Met ‘bemiddeling’ wordt niet bedoeld bemiddeling van een makelaar. Ook staat in het artikel dat Leers zijn geld verloor bij de aankoop van een tweede huis in Bulgarije. Daar lopen nog procedures over.

Verstuur dit artikel naar Google+