Het heeft wel tot gevolg dat burgemeestersvacatures op ieder moment kunnen ontstaan en soms dus ook rond het aantreden van nieuwe gemeenteraden. Op dit moment speelt dat bijvoorbeeld in Maastricht en Huizen waar burgemeesters zijn opgestapt.

Een complicerende vraag bij de instelling van vertrouwenscommissies is hoe om te gaan met raadsleden die wethouder worden tijdens de werkzaamheid van de vertrouwenscommissie. Na de raadsverkiezing vindt de collegevorming plaats. Wethouders kunnen van buiten, maar ook uit de raad worden benoemd. Als een raadslid wethouder wordt, eindigt zijn raadslidmaatschap. De betrokkene kan niet langer als raadslid in de vertrouwenscommissie blijven.

Voorheen was het niet mogelijk dat collegeleden deelnamen aan het werk van vertrouwenscommissies. Inmiddels is daar een grondslag voor geschapen in de Gemeentewet. ‘De raad kan bepalen dat één of meer wethouders als adviseur aan de vertrouwenscommissie worden toegevoegd.’

Deze adviseurs zijn geen lid van de commissie en hebben ook geen stemrecht bij het vaststellen van de ontwerpaanbeveling die aan de raad wordt voorgelegd. De wet maakt het in beginsel mogelijk om alle collegeleden als adviseur aan de commissie toe te voegen. De praktijk laat echter zien dat vrijwel altijd slechts één wethouder als adviseur in de commissie wordt opgenomen. In een enkele verordening wordt ook de gemeentesecretaris als plaatsvervangend adviseur opgenomen, maar dat is in strijd met de wet en waar dat is gebeurd moeten de betreffende gemeentesecretarissen dan ook uit de commissie.

Voor vertrouwenscommissies die worden ingesteld in de periode vlak na de raadsverkiezing, maar voordat het nieuwe college aantreedt, kunnen mutaties plaatsvinden. Het kan immers voorkomen dat raadsleden hun lidmaatschap van de raad moeten opgeven, omdat ze tot wethouder worden benoemd. In de periode voorafgaande aan de benoeming van de wethouders kan een dubbelmandaat voorkomen.

Dit dubbelmandaat levert geen belemmeringen op om met het raadslidmaatschap als titel plaats te nemen als lid van de vertrouwenscommisie, ondanks een voorlopig doorlopend wethouderschap. Zittende wethouders die als raadslid zijn gekozen kunnen als lid van het ‘oude’ college aanblijven tot het moment dat het ‘nieuwe’ college aantreedt.

Deze zittende wethouders kunnen uiteraard ‘overgaan’ naar het nieuwe college en in een dergelijk geval is ook het lidmaatschap van de vertrouwenscommissie voor betrokkenen incompatibel geworden en wel omdat het raadslidmaatschap van betrokkenen eindigt. Er is geen rechtsgrond om dit lidmaatschap van de vertrouwenscommissie te continueren na aanvaarding van het wethouderschap. De wet verklaart uitdrukkelijk dat de vertrouwenscommissie uit het ‘midden’ van de raad wordt gerekruteerd. Een blijvend lidmaatschap van oudraadsleden omdat de commissie nu eenmaal al is ingesteld, is evident in strijd met de wet.

Omdat de wet een adviseurschap van meerdere wethouders in beginsel mogelijk maakt, zouden deze wethouders als adviseur in de commissie kunnen blijven en kunnen zij als lid worden vervangen door nieuw aangetreden fractievoorzitters. Erg wenselijk is dat echter ook niet. Wordt met het mogelijke wethouderschap van fractievoorzitters/wethouderskandidaten geen enkele rekening gehouden en blijven zij na ommekomst van de collegevorming als adviseur in de commissie, dan kan de vertrouwenscommissie een onevenwichtige samenstelling krijgen omdat er bijvoorbeeld te veel adviseurs zijn en daardoor de raadsinvloed te veel wordt gerelativeerd.

Douwe Jan Elzinga is hoogleraar Staatsrecht aan de RU Groningen